Biếu sâm Bố Chính cho bố mẹ, ông bà thì chọn dạng hợp với răng và thói quen bếp của ông bà, mua vừa đủ dùng trong một hai tháng, và luôn kèm lời dặn dùng như món ăn, nấu ít đường, uống cách xa giờ thuốc. Ông bà răng còn tốt, quen nấu thì lát khô là chọn lựa dễ nhất; ông bà răng yếu, ăn cháo nhiều thì bột hoặc lát thái mỏng hợp hơn. Củ tươi chỉ nên mang khi về tới nhà trong vài ngày.
Người lớn tuổi là người được biếu sâm nhiều nhất, và cũng là người dễ dùng sai nhất: người thì cất kỹ "để dành" tới lúc mốc, người thì nấu đặc uống thay nước vì nghĩ càng nhiều càng bổ, người thì thêm cả nắm đường phèn. Bài này giúp con cháu chọn quà sao cho ông bà dùng được, dùng vừa, và không lệch với việc điều trị đang có.
Nhìn vào thói quen của ông bà trước khi chọn
Ông bà còn tự nấu nướng. Lát khô là lựa chọn hợp nhất: hãm cốc nước, bỏ vào nồi canh, nấu nồi nước mát đều được. Nếu về quê trong ngày, mang thêm ít củ tươi để ông bà nấu một nồi canh hầm ngay bữa tối, bữa đó sẽ là kỷ niệm của món quà.
Ông bà không còn nấu, có người giúp việc hoặc con cháu nấu. Món quà thật ra là cho người nấu. Chọn dạng mà người nấu quen tay, và đưa lời dặn cho chính người đó. Nhiều nhà ông bà nhận quà, cất vào tủ, người nấu không biết có sâm trong nhà.
Ông bà răng yếu, ăn mềm. Bột sâm khuấy vào cháo, sữa hạt, súp; hoặc lát khô thái mỏng nấu thật mềm. Củ tươi thái hạt lựu nấu cháo cũng mềm, nhưng phải nấu kỹ.
Ông bà đang kiêng khem theo bác sĩ. Kiêng đường, kiêng muối, hạn chế nước, ăn theo khẩu phần của người bệnh thận… Mỗi kiểu kiêng đều liên quan đến cách nấu sâm. Trước khi chọn quà, hỏi người chăm chính hoặc xem lại đơn dặn của bác sĩ.
Ông bà ở xa: gửi quà về sao cho tới nơi còn dùng tốt
Phần đông con cháu đi làm ăn xa, quà sâm cho ông bà ở quê phải đi qua xe khách hoặc dịch vụ giao hàng. Với quãng đường một hai ngày trở lên, lát khô gần như là lựa chọn duy nhất hợp lý. Củ tươi đi đường dài trong thùng kín, qua vài lần bốc xếp, rất dễ dập và úng; ông bà mở ra thấy củ thâm sẽ tiếc, và người già thường không nỡ bỏ, cố nấu phần còn lại.
Gói lát khô trong túi hàn kín hoặc túi zip dày, thêm gói hút ẩm, rồi đặt trong hộp cứng để không bị đè vụn. Ghi lời dặn bằng chữ to trên giấy để trong hộp, đừng chỉ nhắn qua điện thoại vì ông bà có thể không đọc tin nhắn dài. Sau khi hàng tới, gọi điện hướng dẫn ông bà mở và cất, nhắc gập kín miệng túi.
Nếu ở quê có người thân nấu nướng giỏi, gửi kèm một tin nhắn cho chính người đó: nhà có sâm, nấu giúp ông bà mỗi tuần vài lần, ít đường. Món quà sẽ được dùng đều đặn mà vẫn vừa phải.
Thiệp dặn cho ông bà: chữ to, ít ý, đặt chỗ dễ thấy
Lời dặn cho người lớn tuổi khác lời dặn cho người trẻ ở hai điểm: ít ý hơn, và chữ to hơn. Ông bà khó nhớ một danh sách dài, nhưng nhớ được ba câu ngắn viết tay của con cháu. Ba câu bên mình hay gợi ý là: "Sâm Bố Chính, nấu canh, nấu nước, ăn vài bữa mỗi tuần." "Nấu ít đường, uống cách xa giờ thuốc." "Có gì lạ trong người thì ngừng, hỏi bác sĩ."
Viết bằng bút đậm trên tấm bìa cứng cỡ bàn tay, dán hoặc kẹp vào túi sâm. Nhiều nhà dán luôn lên cửa tủ bếp chỗ để sâm, để người giúp việc hay họ hàng đến nấu cũng đọc được. Nếu ông bà có sổ khám bệnh, ghi thêm một dòng "có dùng sâm Bố Chính" vào trang đầu, lần sau đi khám bác sĩ sẽ thấy.
Đừng viết những công dụng như "bổ thận", "hạ mỡ máu". Ông bà rất tin lời con cháu, và một câu như vậy có thể khiến ông bà nghĩ được phép bớt thuốc đang uống. Lời dặn tốt là lời dặn giúp ông bà dùng đúng mức, không phải lời quảng cáo cho món quà.
Đường phèn mới là thứ cần để ý, không phải củ sâm
Trong món nước sâm mát, chè sâm mà các gia đình hay nấu, phần ngọt chủ yếu đến từ đường phèn, mật ong hoặc đường cát thêm vào. Củ sâm có tinh bột và chất nhầy nhưng vị bản thân chỉ ngọt nhẹ. Với người lớn tuổi có tiểu đường hoặc tiền tiểu đường, một ly nước sâm ngọt mỗi ngày cộng dồn lại là một lượng đường đáng kể, trong khi ông bà vẫn nghĩ mình đang "uống thuốc bổ".
Vì vậy lời dặn quan trọng nhất cho ông bà có bệnh đường huyết là: nấu nước sâm không đường hoặc rất ít đường, uống trong bữa ăn thay vì giữa hai bữa, và tính phần chè sâm vào khẩu phần tinh bột chung. Nếu ông bà quen vị ngọt, có thể nấu chung với vài lát táo đỏ hoặc la hán quả để có chút ngọt tự nhiên, nhưng cũng chỉ một ít.
Người có máy đo đường huyết ở nhà có thể đo trước và sau khi dùng món sâm vài lần để xem cơ thể mình phản ứng thế nào, rồi kể với bác sĩ ở lần khám tới. Việc này không thay cho xét nghiệm định kỳ, chỉ giúp ông bà và bác sĩ có thêm thông tin.
Dạng sâm và lời dặn tương ứng cho người lớn tuổi
Mỗi dạng sâm đi kèm một lời dặn hơi khác nhau. Có thể chép phần cột cuối vào thiệp:
| Dạng | Hợp với ông bà nào | Dặn kèm |
|---|---|---|
| Lát khô | Còn tự nấu, quen hãm trà | Đóng kín sau mỗi lần lấy; hãm vài lát mỗi lần, không cần nhiều |
| Bột | Răng yếu, ăn cháo, uống sữa | Khuấy vào đồ ấm, không pha nước sôi già; đậy nắp ngay, để chỗ khô |
| Củ tươi | Ở gần, có người nấu ngay trong tuần | Để ngăn mát, nấu trong vài ngày; củ thâm mềm, có mùi chua thì bỏ |
| Hoa sâm khô | Thích uống trà, thích màu đẹp | Pha vài bông với nước nóng; ai đang mang thai, đang uống thuốc thì hỏi trước |
| Trà túi lọc | Lười nấu, hay ở một mình | Đọc thành phần trên hộp nếu đang kiêng thứ gì đó |
Với ông bà đang dùng nhiều loại thuốc, câu dặn chung cho mọi dạng là: uống nước sâm cách xa giờ uống thuốc, và nói với bác sĩ là mình có dùng sâm Bố Chính. Đây là nguyên lý chung với các thực phẩm nhiều chất xơ tạo nhầy, không phải điều riêng của sâm.
Thuốc huyết áp, tiểu đường, chống đông: khi nào cần hỏi trước
Ông bà ngoài sáu mươi thường uống từ hai ba loại thuốc trở lên mỗi ngày. Chưa có nghiên cứu nào cho thấy sâm Bố Chính tương tác cụ thể với một thuốc nào, nhưng cũng chưa ai nghiên cứu kỹ chuyện đó. Khi không có dữ liệu, cách làm thận trọng là để bác sĩ hoặc dược sĩ biết, nhất là với ba nhóm: thuốc tiểu đường (vì cách nấu nhiều đường làm lệch kết quả điều trị), thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu (vì người bệnh nhóm này được dặn báo mọi thảo dược đang dùng), và thuốc cần hấp thu đúng giờ như thuốc tuyến giáp.
Con cháu có thể giúp bằng một việc nhỏ: chụp ảnh túi sâm, ghi tên "sâm Bố Chính" lên sổ khám bệnh của ông bà, hoặc để túi sâm cạnh hộp thuốc khi đi tái khám để nhớ hỏi. Bác sĩ thường chỉ mất nửa phút để trả lời, nhưng ông bà ít khi tự hỏi vì nghĩ chuyện ăn uống không đáng nói.
Nếu ông bà đang được thầy thuốc cổ truyền kê thuốc sắc, cũng báo cho thầy thuốc biết có dùng sâm, để tránh trùng vị hoặc phối không hợp. Việc phối hợp là của người có chuyên môn, con cháu không nên tự thêm sâm vào thang thuốc.
Nấu giúp ông bà mẻ đầu tiên
Món quà sâm được dùng nhiều nhất là khi con cháu nấu giúp một lần ngay lúc biếu. Ông bà thấy cách làm, nếm vị, rồi tự nấu lại dễ hơn:
- Chọn món ông bà quen: nồi canh xương, nồi cháo, hoặc ấm nước sâm mát.
- Với lát khô, rửa nhanh qua nước, ngâm một lúc cho mềm rồi mới cho vào nồi; nước ngâm lần đầu có thể bỏ nếu thấy đục.
- Với củ tươi, rửa sạch đất, cạo vỏ, thái lát hoặc khúc vừa ăn. Củ tươi ra nhớt nhiều, chần qua nước sôi một lần nếu ông bà không thích nhớt.
- Nấu nhạt, ít đường, để ông bà tự nêm thêm.
- Chỉ cho ông bà chỗ cất túi sâm, cách gập miệng túi, gói hút ẩm để ở đâu.
- Dặn lại một câu: món này là món ăn, ăn vài bữa mỗi tuần là đủ, không phải uống mỗi ngày như thuốc.
Nếu không về được, gọi video hướng dẫn mẻ đầu cũng được. Điều quan trọng là có một lần nấu thử, để túi sâm không nằm yên trong tủ.
Sau mẻ đầu, hỏi ông bà thấy vị thế nào, bụng có êm không, có thích không. Người lớn tuổi thường ngại chê quà của con cháu; nếu ông bà không hợp vị nhớt của sâm, lần sau đổi sang món hầm ninh lâu hoặc bỏ hẳn, chọn món quà khác. Quà hợp người mới là quà quý.
Những chuyện thường gặp khi ông bà nhận sâm
"Để dành" đến khi hỏng. Người lớn tuổi hay cất kỹ đồ quý. Lát khô cất trong tủ gỗ qua mùa nồm sẽ mềm, rồi mốc. Mua vừa lượng, chia túi nhỏ, và dặn ông bà dùng trong một hai tháng là cách tránh.
Nấu đặc, uống nhiều cho "nhanh bổ". Nước sâm đặc sánh, uống nhiều có thể đầy bụng, đi ngoài phân lỏng ở người nhạy cảm, vì chất nhầy trong củ. Không có lợi ích nào được chứng minh từ việc uống nhiều hơn.
Chia cho cả xóm. Không sao, đó là cách quà quê vẫn đi. Chỉ cần ông bà nói lại lời dặn với người được chia, nhất là người đang mang thai hoặc đang điều trị bệnh.
Ngâm rượu. Một số ông bà quen ngâm rượu mọi thứ gọi là "sâm". Rượu không tốt cho người cao tuổi đang uống thuốc; nên dặn rõ đây là sâm để nấu ăn.
Nhầm với nhân sâm khi đi khám. Ông bà kể với bác sĩ "có uống sâm", bác sĩ hiểu là nhân sâm, vốn có những lưu ý riêng với thuốc huyết áp, thuốc chống đông. Dặn ông bà nói đủ tên "sâm Bố Chính" hoặc đưa túi sâm cho bác sĩ xem, để lời khuyên nhận được là lời khuyên cho đúng thứ đang dùng.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà bị tiểu đường có ăn được chè sâm không?
Thỉnh thoảng một chén nhỏ trong bữa, nấu ít đường, tính vào khẩu phần tinh bột thì nhiều người vẫn ăn được, nhưng nên hỏi bác sĩ đang điều trị. Phần cần để ý nhất là đường thêm vào khi nấu, không phải lát sâm. Người dùng máy đo đường huyết tại nhà có thể đo trước và sau vài lần để biết.
Nên biếu bao nhiêu sâm cho hai ông bà?
Vừa đủ dùng trong một đến hai tháng theo nếp nấu của nhà ông bà là hợp. Nếu ông bà nấu nước sâm cho cả nhà thì cần nhiều hơn, nếu chỉ hãm cốc nhỏ thì ít thôi. Mua ít mà dùng hết tốt hơn mua nhiều để mốc.
Ông bà đang uống thuốc huyết áp, uống nước sâm cách bao lâu?
Không có con số chung đã được nghiên cứu cho sâm Bố Chính. Nguyên lý thường được dược sĩ khuyên với các thực phẩm nhiều chất nhầy là uống cách xa thuốc vài giờ. Cách chắc nhất là hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trong lần tái khám, mang theo túi sâm.
Ông bà răng yếu nên chọn dạng nào?
Bột sâm khuấy vào cháo, súp, sữa hạt là dễ nhất. Nếu muốn nhìn được chất lượng sâm, chọn lát khô rồi con cháu xay giúp một lượng nhỏ dùng trong vài tuần, phần còn lại để nguyên lát cho đỡ ẩm.
Ông bà có nên uống nước sâm thay nước lọc không?
Không nên. Nước sâm nhất là loại có đường không thay được nước lọc. Người cao tuổi vốn dễ thiếu nước vì ít khát; nước lọc vẫn là chính, nước sâm là món uống thêm vài lần mỗi tuần.
Ông bà đã từng dị ứng với thực phẩm lạ thì sao?
Lần đầu chỉ dùng một lượng nhỏ, ăn vào buổi sáng có người nhà bên cạnh. Nếu ngứa, nổi mẩn, sưng môi hay khó thở thì ngừng ngay; khó thở hoặc sưng môi lưỡi là tình huống cấp cứu, đưa đi cơ sở y tế gần nhất.