Với sâm Bố Chính, chưa có cơ sở nào cho thấy phải kiêng củ cải, trà hay đậu xanh. Những lời kiêng này phần lớn đến từ nhân sâm trong y học cổ truyền phương Đông, rồi được truyền miệng áp cho mọi thứ mang tên "sâm". Anh chị có thể nấu canh củ cải, uống chè đậu xanh, uống trà trong ngày dùng sâm Bố Chính như bình thường.
Câu hỏi "dùng sâm kiêng gì" là một trong những câu người mới dùng hỏi nhiều nhất, nhất là người được biếu sâm và nghe mỗi người dặn một kiểu. Bài dưới tách từng lời kiêng, chỉ ra nó bắt nguồn từ đâu, và với sâm Bố Chính thì nên hiểu thế nào.
Điều thật sự cần dè chừng khi dùng sâm là chuyện khác: thuốc mình đang uống, lượng đường trong nước sâm và chuyện uống rượu bia. Người có bệnh hoặc đang dùng thuốc đều đặn nên hỏi bác sĩ, thay vì chỉ lo kiêng một hai món ăn.
Lời kiêng củ cải bắt đầu từ nhân sâm
Trong y học cổ truyền phương Đông có quan niệm nhân sâm kỵ củ cải, nhất là hạt củ cải, vị thuốc có tên lai phục tử. Cách giải thích truyền thống là nhân sâm "bổ khí" còn củ cải và hạt củ cải "hạ khí, tiêu thực", dùng chung thì công dụng triệt tiêu nhau. Từ một cặp vị thuốc trong sách, lời dặn lan ra đời sống thành "uống sâm thì đừng ăn củ cải".
Đây là quan niệm của một hệ thống y học truyền thống về một cây cụ thể là nhân sâm, họ Ngũ gia bì. Các nghiên cứu hiện đại về tương tác giữa nhân sâm và củ cải khi ăn như thực phẩm còn rất ít; người dùng nhân sâm muốn theo lời kiêng này thì nên hỏi thầy thuốc y học cổ truyền đang kê cho mình.
Sâm Bố Chính thì khác hẳn về thực vật: thuộc họ Bông, cùng họ với dâm bụt, đậu bắp, củ chủ yếu là tinh bột và chất nhầy. Không có lý do khoa học nào để chép nguyên lời kiêng của nhân sâm sang cho nó. Ở vùng trồng sâm Bố Chính, người ta vẫn nấu sâm chung trong bữa có rau củ quen thuộc mà không có tục kiêng riêng với củ cải.
Trà và sâm: chuyện tanin và chuyện thói quen
Lời khuyên "uống sâm thì đừng uống trà" cũng đi theo nhân sâm. Có người giải thích tanin trong trà làm giảm tác dụng của sâm, có người nói trà "giải" sâm. Với nhân sâm, những giải thích này chưa được chứng minh rõ ràng; với sâm Bố Chính thì càng không có dữ liệu.
Điều có thật về trà là tanin và các polyphenol trong trà có thể làm giảm hấp thu sắt không phải từ thịt cá khi uống ngay trong bữa ăn. Lời khuyên này áp cho người thiếu máu thiếu sắt, không liên quan gì riêng tới sâm. Người thiếu sắt nên uống trà cách bữa ăn, bất kể có dùng sâm hay không.
Còn chuyện pha chung lát sâm Bố Chính với trà xanh, trà ô long thì hoàn toàn là khẩu vị. Có người thích, có người thấy vị nhầy của sâm làm trà mất chát thanh. Uống trà buổi sáng và nước sâm buổi chiều cũng không có gì cần tránh.
Một lưu ý nhỏ: trà đặc có caffeine. Người uống nhiều trà đặc cộng nhiều cà phê trong ngày có thể mất ngủ, hồi hộp, rồi đổ cho ly nước sâm buổi tối. Sâm Bố Chính không có caffeine.
Đậu xanh, nước dừa và các món "mát"
Đậu xanh trong dân gian có tiếng là "giải độc, giải thuốc", nên có lời dặn đang dùng thuốc bổ thì đừng ăn đậu xanh kẻo mất tác dụng. Lời dặn này cũng xuất phát từ việc dùng thuốc trong y học cổ truyền, chưa có bằng chứng áp cho sâm Bố Chính dùng như thực phẩm.
Thực tế, chè sâm đậu xanh, chè sâm hạt sen là món quen ở nhiều nhà, nhất là mùa nóng. Hai thứ đi với nhau vì cùng được dân gian xếp vào nhóm món "mát", vị ngọt dịu, nấu chè dễ. Ăn chè sâm đậu xanh không phải là "phá" sâm.
Tương tự với nước dừa, rau má, bí đao: người ta hay lo dùng nhiều món "mát" cùng lúc sẽ "lạnh bụng". Đây là cách phân loại theo y học cổ truyền. Nếu cơ thể anh chị thật sự thấy đầy bụng, đi ngoài khi ăn nhiều món này cùng lúc, thì cứ giảm bớt; đó là lắng nghe cơ thể, không phải kiêng vì sâm.
Bảng tra nhanh: lời kiêng hay gặp và thực tế với sâm Bố Chính
Bảng gom những lời kiêng hay được truyền miệng khi dùng sâm.
| Lời kiêng | Thường bắt nguồn từ | Với sâm Bố Chính | Điều đáng làm thay |
|---|---|---|---|
| Kiêng củ cải | Quan niệm nhân sâm kỵ củ cải, hạt củ cải | Chưa có cơ sở | Ăn bình thường |
| Kiêng trà | Quan niệm trà "giải" nhân sâm | Chưa có cơ sở | Người thiếu sắt uống trà cách bữa ăn |
| Kiêng đậu xanh | Quan niệm đậu xanh giải thuốc | Chưa có cơ sở; chè sâm đậu xanh là món quen | Ăn vừa phải |
| Kiêng nấu bằng nồi sắt | Kinh nghiệm sắc thuốc | Có lý do thực tế: nước thâm, vị kim loại | Nấu nồi inox, thuỷ tinh, đất tráng men tốt |
| Kiêng rượu bia | Nhiều nguồn | Có lý do: rượu bia có hại riêng, nhất là khi đang dùng thuốc | Không uống chung, xem mục Dùng an toàn |
| Kiêng hải sản, thịt gà | Truyền miệng không rõ gốc | Chưa có cơ sở | Gà hầm sâm là món quen |
Trong bảng chỉ có hai lời kiêng có lý do thực tế, và cả hai đều không liên quan tới "phá tác dụng": nồi sắt làm hỏng màu và vị, còn rượu bia có hại riêng của nó.
Điều thật sự cần chú ý: thuốc đang dùng
Thay vì lo một hai món rau củ, người đang uống thuốc đều đặn nên chú ý tới chính các loại thuốc. Sâm Bố Chính chưa được nghiên cứu nhiều về tương tác thuốc. Chưa biết không có nghĩa là không có; với các thuốc cần giữ liều chính xác như thuốc chống đông máu, thuốc hạ đường huyết, thuốc huyết áp, thuốc tim mạch, thuốc chống thải ghép, mọi thứ dùng đều đặn thêm vào đều nên được bác sĩ biết.
Cách làm thực tế: mang theo gói sâm đang dùng khi đi tái khám, kể với bác sĩ hoặc dược sĩ mình dùng sâm dạng gì, bao nhiêu, mấy lần một tuần. Không dùng nước sâm để uống thuốc; uống thuốc bằng nước lọc theo hướng dẫn.
Cũng nên kể với bác sĩ những thứ khác mình hay dùng cùng sâm như mật ong, kỷ tử, viên bổ, thực phẩm chức năng. Bác sĩ cần bức tranh đầy đủ; một món nhỏ bị bỏ sót đôi khi lại là món cần cân nhắc nhất.
Người đang uống thuốc nam, thuốc bắc theo thầy thuốc y học cổ truyền thì hỏi chính thầy thuốc đó về việc dùng thêm sâm Bố Chính, vì thang thuốc có thể đã có những vị cần cân nhắc. Các bài theo từng nhóm người và từng tình huống nằm ở mục Dùng an toàn và ai nên thận trọng của trang.
Đường, rượu và những thứ đi kèm ly nước sâm
Một ly nước sâm có thể lành, nhưng thứ đi kèm thì chưa chắc. Nước sâm nấu kiểu hàng quán thường nhiều đường phèn, la hán, có khi thêm nước cốt dừa. Người tiểu đường, người đang giảm cân cần "kiêng" ở chỗ này nhiều hơn là kiêng củ cải: nấu không đường, hoặc rất ít đường.
Rượu là chuyện khác hẳn. Không có lý do gì để nói sâm Bố Chính "kỵ" rượu theo nghĩa truyền thống, nhưng rượu bia có hại riêng cho gan, tim, huyết áp, và tương tác với nhiều loại thuốc. Người đang dùng thuốc không nên uống rượu bia, có sâm hay không có sâm. Trang cũng không hướng dẫn ngâm rượu sâm.
Cuối cùng là các nguyên liệu nấu chung như táo đỏ, kỷ tử, long nhãn, mật ong. Mỗi thứ có lưu ý riêng: mật ong không cho trẻ dưới một tuổi; người dị ứng phấn hoa cẩn thận với mật ong; người đang dùng thuốc chống đông nên hỏi bác sĩ về kỷ tử. Những lưu ý này đến từ từng nguyên liệu, không từ sâm.
Vì sao lời kiêng sống lâu dù thiếu cơ sở
Lời kiêng dễ nhớ, dễ truyền, và tạo cảm giác mình đang dùng sâm "đúng cách". Khi một người dùng sâm thấy khó chịu, họ tìm nguyên nhân trong bữa ăn hôm đó; nếu có củ cải, củ cải bị đổ lỗi. Lần sau kiêng củ cải mà không thấy khó chịu nữa, lời kiêng được "xác nhận", dù có thể lần đó khó chịu vì lý do khác.
Ngoài ra, mọi thứ mang tên "sâm" ở Việt Nam đều bị đặt dưới bóng của nhân sâm, loại sâm nổi tiếng nhất. Sâm Bố Chính, sâm đất, sâm dây, sâm nam là những cây khác nhau, nhưng lời dặn của nhân sâm cứ thế được áp sang. Bài phân biệt các loại sâm ở trang bochinh.com và bài "sâm Tà Đùng là gì" ở trang tadungginseng.com giải thích chuyện này kỹ hơn.
Theo lời kiêng cũng không hại gì nếu nó không làm anh chị bỏ bữa rau, bỏ món quen. Chỉ cần hiểu rằng kiêng củ cải không làm sâm "bổ hơn", và không thay được việc báo cho bác sĩ biết khi đang dùng thuốc.
Những lời dặn khác hay nghe khi dùng sâm
Ngoài chuyện kiêng món ăn, người dùng sâm còn hay nghe những lời dặn dưới đây. Đa số không có cơ sở với sâm Bố Chính dùng như thực phẩm:
- "Uống sâm xong không được tắm ngay, kẻo trúng gió": không có liên hệ nào giữa một ly nước sâm và việc tắm. Lời dặn về tắm sau khi ăn no, khi say rượu, khi đang sốt cao là chuyện riêng.
- "Uống sâm phải kiêng chua": không có cơ sở với sâm Bố Chính. Món canh chua, nộm có thể ăn cùng ngày.
- "Dùng sâm phải kiêng nằm điều hoà": không có cơ sở. Người dễ cảm lạnh thì giữ ấm vì bản thân mình, không vì sâm.
- "Đàn ông, đàn bà phải dùng sâm khác nhau": không có dữ liệu cho sâm Bố Chính. Khác biệt cần quan tâm là đang mang thai, cho con bú, hay đang có bệnh.
- "Uống sâm phải uống đủ trăm ngày mới có tác dụng": không có cơ sở; bài riêng về thời gian dùng ở cùng mục này giải thích kỹ.
Những lời dặn này phần lớn vô hại, theo hay không theo đều được. Chỉ cần nhớ đừng để chúng che mất những điều quan trọng thật: thuốc đang dùng, lượng đường, và các nhóm người cần hỏi bác sĩ trước.
Câu hỏi thường gặp
Ăn canh củ cải cùng bữa có món gà hầm sâm Bố Chính được không?
Được. Chưa có cơ sở cho thấy củ cải làm mất tác dụng hay gây hại khi ăn cùng sâm Bố Chính. Lời kiêng củ cải đến từ quan niệm về nhân sâm trong y học cổ truyền, không áp được cho cây sâm khác họ.
Uống trà xanh rồi uống nước sâm có sao không?
Không sao với người khoẻ. Sâm Bố Chính không có caffeine, trà xanh có một ít; uống cả hai trong ngày là bình thường. Người thiếu sắt nên uống trà cách bữa ăn, đó là lời khuyên về trà, không về sâm.
Đang dùng nhân sâm và sâm Bố Chính cùng lúc thì kiêng thế nào?
Hai loại sâm khác nhau, và dùng cùng lúc nhiều loại là lúc nên hỏi bác sĩ hoặc thầy thuốc. Nếu thầy thuốc y học cổ truyền kê nhân sâm và dặn kiêng củ cải, hãy làm theo hướng dẫn của người kê.
Dùng sâm có phải kiêng ăn đồ tanh không?
Không có cơ sở cho lời kiêng này với sâm Bố Chính. Các món hầm cá, gà, chim câu có sâm vẫn được nhiều nhà nấu. Người dị ứng hải sản thì kiêng hải sản vì dị ứng, không vì sâm.
Uống nước sâm với sữa được không?
Được, nhiều người pha bột sâm vào sữa hạt hoặc sữa tươi. Lưu ý sữa pha sâm hỏng nhanh, nên uống ngay. Người không dung nạp đường sữa thì chọn sữa hạt hoặc sữa không đường sữa.
Kiêng gì khi dùng sâm Bố Chính cho người cao tuổi?
Điều đáng chú ý không phải món ăn mà là thuốc đang dùng, lượng đường và khả năng nhai nuốt. Người cao tuổi thường dùng nhiều thuốc, nên hỏi bác sĩ trước khi dùng sâm đều đặn và nấu ít đường, thái nhỏ lát.