Trên gói sâm, các chữ quảng bá chia làm ba loại. "Hữu cơ" là chữ có định nghĩa pháp lý: sản phẩm ghi hữu cơ phải được chứng nhận phù hợp tiêu chuẩn hữu cơ, có tên tổ chức chứng nhận. "Nguyên chất", "không đường", "không chất bảo quản" là chữ mô tả: không cần giấy chứng nhận riêng, nhưng phải khớp với dòng thành phần và đúng sự thật. Còn "tự nhiên", "sạch", "thượng hạng", "loại một", "sâm rừng" là chữ quảng cáo không có định nghĩa chung, chỉ có giá trị khi người bán giải thích được cụ thể.
Người mua hay đọc mặt trước bao bì, nơi những chữ này được in to nhất, rồi bỏ qua mặt sau, nơi có dòng thành phần nhỏ. Cách đọc ngược lại hiệu quả hơn: đọc thành phần và đơn vị chịu trách nhiệm trước, rồi mới xem những chữ mặt trước có khớp không.
Bài này đi qua từng nhóm chữ hay gặp trên hàng sâm, nói rõ căn cứ của mỗi chữ và cách kiểm. Những chữ về công dụng như "bổ thận", "mát gan", "hỗ trợ điều trị" thuộc chuyện quảng cáo công dụng, đã có bài riêng trong danh mục công dụng; ở đây chỉ nhắc ở mức cần thiết.
Hữu cơ: chữ cần chứng nhận
Ở Việt Nam, nông nghiệp hữu cơ được điều chỉnh bởi Nghị định 109/2018/NĐ-CP, cùng bộ tiêu chuẩn quốc gia TCVN 11041 về nông nghiệp hữu cơ. Theo đó, sản phẩm được ghi nhãn và quảng bá là hữu cơ khi đã được chứng nhận phù hợp tiêu chuẩn hữu cơ bởi tổ chức chứng nhận có thẩm quyền, hoặc theo tiêu chuẩn hữu cơ quốc tế, của nước nhập khẩu được thừa nhận. Nghị định cũng ghi nhận hình thức đảm bảo cùng tham gia, thường gọi là PGS, phù hợp với nhóm nông hộ nhỏ sản xuất và tiêu thụ trong nước.
Trồng hữu cơ không chỉ là không phun thuốc trên cây sâm. Tiêu chuẩn đặt yêu cầu về đất, nước, vùng đệm với vườn bên cạnh, nguồn giống, phân bón, cách phòng trừ sâu bệnh, ghi chép, và cả khâu sơ chế, bảo quản sau thu hoạch. Vườn mới chuyển sang hữu cơ thường phải qua thời gian chuyển đổi trước khi sản phẩm được gọi là hữu cơ.
Vì vậy, khi gói sâm ghi "hữu cơ", anh chị nên tìm tên tổ chức chứng nhận, mã chứng nhận hoặc biểu trưng đi kèm, và thời hạn chứng nhận. Người bán làm thật có thể cho xem giấy chứng nhận, trong đó ghi phạm vi: vườn nào, sản phẩm nào. Chữ "hữu cơ" đứng một mình, không có thông tin nào đi kèm, là chữ thiếu căn cứ.
Nguyên chất: kiểm bằng dòng thành phần
Chữ "nguyên chất" hay "100% sâm" chỉ đúng khi dòng thành phần có đúng một thành phần là sâm Bố Chính. Nếu dòng thành phần có thêm đường, tinh bột, maltodextrin, hương liệu hay bất kỳ thảo mộc nào khác, chữ "nguyên chất" trên mặt trước là gây hiểu nhầm, dù từng thành phần đều được phép dùng.
Với lát khô và hoa khô, kiểm khá dễ: mở gói ra, lát sâm là lát sâm, hoa là hoa. Với bột, việc kiểm khó hơn vì không nhìn được bằng mắt. Một mẹo thực tế ở nhà là pha một thìa bột vào nước ấm: bột sâm nghiền nguyên chất sẽ nở thành dịch sánh, hơi nhớt, để lâu thì lắng; bột tan trong vắt ngay, có vị ngọt rõ, thường đã có chất mang hoặc đường. Mẹo này chỉ để nghi vấn, không thay được kiểm nghiệm.
Một chỗ cần phân biệt nữa là "nguyên chất" với "nguyên củ". Có cơ sở dùng chữ nguyên chất để nói không trộn thứ khác, nhưng lát sâm có thể làm từ củ non, củ loại hai, hoặc có lẫn phần xơ, rễ con. Nguyên chất nói về thành phần, không nói về hạng củ.
Không đường, không chất bảo quản, không phẩm màu
Không đường. Phải đúng là không có đường thêm vào. Nhưng nhiều sản phẩm ghi "không đường" vẫn có mật ong, mạch nha, nước cốt trái cây hay cỏ ngọt. Mật ong và mạch nha vẫn là đường với người phải theo dõi đường huyết; cỏ ngọt thì ngọt mà không có năng lượng. Đọc thành phần để biết vị ngọt đến từ đâu.
Không chất bảo quản. Phải đúng là không thêm chất bảo quản. Với lát sâm khô, độ khô đã là cách bảo quản; với mứt và sâm tẩm mật, lượng đường cao giúp sản phẩm giữ lâu. Vì vậy câu này thường đúng với nhiều sản phẩm sâm, và cũng có nghĩa sau khi mở, anh chị càng phải cất kỹ và dùng sớm.
Không phẩm màu. Sâm Bố Chính không cần phẩm màu. Lát sâm trắng bất thường lại là chuyện của cách làm khô hoặc xông, không phải phẩm màu; danh mục chọn mua của trang có bài riêng về điều này.
Không biến đổi gen. Chữ này hay xuất hiện trên bao bì nhưng gần như vô nghĩa với sâm Bố Chính, vì người mua không có thông tin nào cho thấy giống sâm trồng ở vùng hồ là giống biến đổi gen. Đây là kiểu chữ đúng nhưng không giúp gì cho quyết định mua.
Chữ đúng nhưng gây hiểu nhầm. Một gói trà ghi "không chất bảo quản" bằng chữ to, nhưng thành phần chính lại không phải sâm. Câu ấy đúng mà vẫn kéo mắt người mua khỏi điều quan trọng hơn.
Tự nhiên, sạch, thượng hạng, sâm rừng: chữ không có định nghĩa chung
Những chữ như "tự nhiên", "thiên nhiên", "sạch", "an toàn" không có tiêu chuẩn riêng để gắn lên một gói sâm. Mọi thực phẩm bán ra đều phải an toàn theo quy định; chữ "sạch" in thêm không cho biết thêm điều gì nếu không đi kèm chứng nhận cụ thể như VietGAP hay hữu cơ. Hãy đọc những chữ này như lời giới thiệu của người bán, không phải thông tin kiểm chứng được.
"Thượng hạng", "loại một", "củ chọn lọc" là cách phân loại riêng của từng cơ sở. Không có thang chung cho sâm Bố Chính như với gạo hay cà phê xuất khẩu. Muốn biết "loại một" của một cơ sở nghĩa là gì, hỏi họ tiêu chí: củ bao nhiêu tuổi, lát dày bao nhiêu, bỏ những phần nào. Người bán trả lời được cụ thể thì chữ ấy có nghĩa; trả lời chung chung thì chữ ấy chỉ là trang trí.
"Sâm rừng" là chữ cần hỏi nhất. Phần lớn sâm Bố Chính bán ra là sâm trồng, trên đất rẫy, đất vườn hoặc dưới tán cây. Có nơi gọi là "rừng" để chỉ sâm trồng xen ven rừng, dưới tán, ít chăm bón. Chữ này không có định nghĩa chung, và cũng không tự động làm sâm tốt hơn. Nếu người bán nói sâm khai thác từ rừng tự nhiên, anh chị nên hỏi rõ nguồn và có căn cứ hay không, vì khai thác cây trong rừng có quy định riêng.
Chữ về nơi trồng: Tà Đùng, Bố Chính, đặc sản, vùng hồ
"Sâm Bố Chính" là tên gọi của cây, không phải tên một nơi trồng. Cây này được trồng ở nhiều tỉnh, nên chữ "Bố Chính" trên gói chỉ cho biết loại sâm, không cho biết sâm từ đâu. Chữ nói về nơi trồng là "Tà Đùng", "vùng hồ Tà Đùng", "Đắk Glong" hay tên thôn, xã. Khi bao bì ghi tên vùng, câu ấy là một lời khẳng định của đơn vị chịu trách nhiệm, và anh chị có quyền hỏi căn cứ: vườn ở thôn nào, của ai, nhà làm có tự trồng hay thu mua lại.
Một tên vùng có thể được bảo hộ dưới dạng chỉ dẫn địa lý hay nhãn hiệu tập thể, khi đó việc dùng tên phải theo quy chế của tổ chức quản lý. Người mua không cần thuộc các thủ tục ấy; chỉ cần biết rằng nếu bao bì nói sản phẩm thuộc một nhãn hiệu tập thể hay chỉ dẫn địa lý, thì sẽ có biểu trưng và tổ chức quản lý cụ thể để hỏi. Nếu không có, tên vùng in trên gói chỉ là lời của nhà làm.
"Đặc sản" thì không có định nghĩa nào. Gần như mọi món quà vùng miền đều được gọi là đặc sản. Chữ này không xấu, nhưng cũng không nói thêm được gì. Câu hỏi đáng giá vẫn là câu đơn giản: "Sâm này nhổ ở vườn nào, phơi ở đâu, đóng gói ngày nào?"
Đọc mặt trước bao bì theo thứ tự nào
Mặt trước bao bì được thiết kế để bán hàng, mặt sau được viết để chịu trách nhiệm. Thứ tự dưới đây giúp anh chị không bị chữ to dẫn dắt:
- Lật ra mặt sau trước, đọc tên và địa chỉ đơn vị chịu trách nhiệm. Không có dòng này thì dừng lại.
- Đọc dòng thành phần, đếm có mấy thứ và sâm đứng thứ mấy.
- Đọc ngày sản xuất, hạn dùng và hướng dẫn bảo quản.
- Quay lại mặt trước, đặt từng chữ quảng bá cạnh những gì vừa đọc: "nguyên chất" có khớp thành phần không, "hữu cơ" có tên tổ chức chứng nhận không, "Tà Đùng" có địa chỉ vùng trồng không.
- Chữ nào không khớp hoặc không có căn cứ, gạch nó ra khỏi đầu khi so sánh các gói.
Làm vài lần, việc này chỉ mất chừng một phút trước kệ hàng, và nó giúp anh chị so hai gói sâm bằng thông tin chứ không bằng độ đẹp của bao bì.
Bảng tra nhanh từng chữ trên bao bì
Bảng dưới gom những chữ hay gặp, xếp theo loại căn cứ, kèm việc người mua có thể làm để kiểm.
| Chữ trên bao bì | Loại | Căn cứ cần có | Người mua kiểm thế nào |
|---|---|---|---|
| Hữu cơ | Có định nghĩa pháp lý | Chứng nhận phù hợp tiêu chuẩn hữu cơ | Tìm tên tổ chức chứng nhận, mã, thời hạn, phạm vi |
| VietGAP | Chứng nhận thực hành nông nghiệp tốt | Giấy chứng nhận cho vườn và sản phẩm | Xem giấy, đối chiếu tên vườn, thời hạn |
| Nguyên chất, 100% sâm | Chữ mô tả | Dòng thành phần chỉ có sâm | Đọc thành phần, pha thử với bột |
| Không đường | Chữ mô tả | Không thêm đường | Đọc thành phần tìm mật ong, mạch nha, cỏ ngọt |
| Không chất bảo quản | Chữ mô tả | Không thêm chất bảo quản | Đọc thành phần; nhớ cất kỹ sau khi mở |
| Tự nhiên, sạch, thiên nhiên | Chữ quảng cáo | Không có tiêu chuẩn riêng | Bỏ qua, đọc thông tin khác |
| Thượng hạng, loại một | Phân loại riêng của cơ sở | Tiêu chí do cơ sở tự đặt | Hỏi tiêu chí cụ thể |
| Sâm rừng | Chữ quảng cáo | Không có định nghĩa chung | Hỏi trồng ở đâu, trồng thế nào |
Chữ về công dụng như "bổ", "mát gan", "hạ đường huyết", "hỗ trợ điều trị" không nằm trong bảng vì chúng không phải chữ mô tả sản phẩm. Thực phẩm thông thường không được giới thiệu là có tác dụng chữa bệnh; gặp những chữ ấy, anh chị nên đọc thêm bài về quảng cáo công dụng trong trang.
Câu hỏi thường gặp
Gói sâm ghi hữu cơ mà không có tên tổ chức chứng nhận thì có tin được không?
Nên dè chừng. Sản phẩm ghi hữu cơ cần được chứng nhận phù hợp tiêu chuẩn hữu cơ. Hỏi người bán giấy chứng nhận, xem tên tổ chức chứng nhận, phạm vi vườn và sản phẩm, thời hạn. Không có những thông tin này, chữ hữu cơ thiếu căn cứ.
Sâm trồng không phun thuốc có được gọi là sâm hữu cơ không?
Chưa đủ. Tiêu chuẩn hữu cơ yêu cầu nhiều thứ hơn: đất, nước, vùng đệm, giống, phân bón, ghi chép, sơ chế, bảo quản, và phải được chứng nhận. Người trồng vẫn nói thật được là không phun thuốc, nhưng nên gọi đúng tên thay vì ghi hữu cơ.
Bột sâm ghi nguyên chất mà pha ra tan trong thì có sao không?
Bột sâm nghiền nguyên chất thường nở thành dịch sánh và lắng dần. Bột tan trong ngay có thể đã qua trích ly hoặc có chất mang. Đó là dấu hiệu nên hỏi lại người bán và đọc kỹ dòng thành phần; muốn chắc chắn thì cần kiểm nghiệm.
Sâm rừng có tốt hơn sâm trồng không?
Chữ sâm rừng không có định nghĩa chung, thường chỉ sâm trồng xen ven rừng hoặc dưới tán. Không có căn cứ cho thấy sâm gọi là rừng tốt hơn sâm trồng chăm đúng cách. Hỏi người bán trồng ở đâu, trồng thế nào, thu hoạch lúc mấy năm tuổi.
Sản phẩm ghi không chất bảo quản có để được lâu không?
Lát sâm khô và mứt nhiều đường vốn giữ được lâu nhờ độ khô và lượng đường, nên không cần chất bảo quản. Nhưng sau khi mở gói, sản phẩm hút ẩm và dễ hỏng hơn. Cất lọ kín, nơi khô mát, dùng sớm và nhìn, ngửi trước khi nấu.
Chữ thượng hạng trên gói sâm có ý nghĩa gì không?
Đó là cách phân loại riêng của cơ sở, không có thang chung cho sâm Bố Chính. Hỏi người bán tiêu chí cụ thể như tuổi củ, độ dày lát, phần nào được bỏ. Trả lời được cụ thể thì chữ ấy có nghĩa; nếu không, chỉ là lời quảng cáo.