Dùng sâm Bố Chính bao nhiêu một ngày: lượng ở mức thực phẩm và cách tự giữ chừng mực

Hiện chưa có lượng khuyến nghị chính thức nào cho sâm Bố Chính khi dùng như thực phẩm hằng ngày, và sách dược liệu cũng ghi phần tác dụng dược lý còn chưa được nghiên cứu đầy đủ. Vì vậy cách an toàn là coi sâm như một nguyên liệu: vài lát trong một ấm nước, một ít trong một nồi canh hay nồi chè chia cho cả nhà, dùng xen kẽ chứ không dồn dập. Nếu muốn dùng đều đặn mỗi ngày trong thời gian dài, hoặc đang có bệnh, đang mang thai hay đang uống thuốc, anh chị nên hỏi bác sĩ hoặc thầy thuốc trước.

Câu "dùng bao nhiêu" là câu bên mình được hỏi nhiều nhất, và cũng là câu dễ bị trả lời sai nhất. Trên mạng có nơi đưa con số gam rất cụ thể, có nơi bảo "dùng càng nhiều càng tốt". Cả hai đều không có cơ sở vững cho sâm Bố Chính. Bài này giải thích vì sao không nên tin vào một con số liều, cách nghĩ về lượng vừa phải trong bếp, và những dấu hiệu cho thấy mình đang dùng quá tay.

Bên mình nói thẳng từ đầu: bài không đưa liều điều trị, không thay lời bác sĩ. Mọi con số về lượng trong bài là cách mô tả kiểu người nấu, như một nắm, vài lát, một thìa nhỏ, để anh chị có hình dung chứ không phải để làm theo như đơn thuốc.

Vì sao không có một con số "liều" đáng tin

Một lượng dùng khuyến nghị đáng tin thường dựa trên dữ liệu: người ta dùng bao nhiêu, trong bao lâu, ở những nhóm người nào, và thấy điều gì xảy ra. Với sâm Bố Chính, dữ liệu kiểu đó trên người gần như chưa có. Sách "Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam" của Đỗ Tất Lợi ghi công dụng theo kinh nghiệm dân gian và ghi rõ phần tác dụng dược lý chưa có tài liệu nghiên cứu.

Trong y học cổ truyền, một vị thuốc thường được thầy thuốc dùng trong bài phối hợp, với lượng tuỳ người bệnh, tuỳ bài. Lượng ấy là của một bài thuốc do người có chuyên môn kê, không phải lượng để mỗi người tự dùng như thực phẩm mỗi ngày. Lấy con số trong một bài thuốc ra làm "liều hằng ngày" cho mọi người là cách hiểu sai.

Vì vậy khi thấy một trang bán hàng ghi "mỗi ngày dùng chừng ấy gam để bồi bổ", anh chị nên hỏi lại: con số này lấy từ đâu, nghiên cứu nào, trên ai. Phần lớn trường hợp sẽ không có câu trả lời rõ. Đó là lý do bên mình không đưa con số gam, mà nói về lượng theo cách người ta nấu ăn.

Nghĩ về lượng như một nguyên liệu trong bếp

Cách nghĩ đơn giản nhất là đặt sâm cạnh những nguyên liệu quen thuộc như hạt sen, củ mài, táo đỏ, kỷ tử. Không ai cân hạt sen theo gam mỗi ngày; người ta cho một nắm vào nồi chè, cả nhà cùng ăn, tuần này nấu, tuần sau thôi. Sâm Bố Chính trong bếp gia đình cũng được dùng theo nhịp ấy: có mặt trong bữa ăn, nhưng không phải bữa nào cũng có.

Quy ra đơn vị bếp, ví dụ giả định cho một gia đình bốn người: một nồi chè dùng vài lát sâm, chia ra mỗi người một bát; một nồi canh hầm cuối tuần dùng một khúc củ tươi hay một nắm nhỏ lát khô; một ấm nước hãm cho một người dùng vài lát. Tính ra mỗi người mỗi lần chỉ nhận một phần nhỏ của lượng sâm trong nồi.

Cách dùng này giữ cho sâm ở đúng chỗ của nó: một nguyên liệu tốt để thay đổi bữa ăn, làm món ngon và dịu hơn. Nó cũng giúp tránh hai vấn đề hay gặp khi dùng nhiều: bụng đầy vì tinh bột và chất nhầy, và lượng đường đi kèm trong chè, nước sâm pha đường.

Lượng vừa phải theo từng cách dùng

Bảng dưới là cách mô tả lượng theo kiểu người nấu, cho người lớn khoẻ mạnh, dùng như thực phẩm. Đây không phải liều điều trị; người có bệnh hoặc thuộc nhóm cần thận trọng nên hỏi bác sĩ.

Điểm chung của bảng là: một lần trong ngày, lượng một người nhỏ, và có những ngày nghỉ. Nếu anh chị thấy mình đang dùng nhiều lần trong ngày, ngày nào cũng vậy, đó là lúc nên dừng lại tự hỏi vì sao, và nếu mục đích là chữa một vấn đề sức khoẻ thì nên gặp bác sĩ.

Lượng sâm và lượng đường đi kèm

Khi bàn về lượng dùng, người ta hay chỉ nhìn vào sâm mà quên thứ đi cùng nó. Phần lớn món sâm quen thuộc đều có đường: chè sâm nấu đường phèn, nước sâm pha đường hay mật ong, mứt sâm, trà sâm túi lọc có cỏ ngọt hoặc đường. Với nhiều người, lượng đường trong một ly nước sâm ngọt đáng để ý hơn lượng sâm trong đó.

Ví dụ giả định: một gia đình nấu nồi nước sâm với đường, mỗi người uống ba bốn cốc mỗi ngày trong mùa nóng. Lượng sâm mỗi người nhận vẫn nhỏ, nhưng lượng đường cộng dồn thì không nhỏ, nhất là với người cao tuổi ít vận động hay người đang theo dõi đường huyết. Giảm đường, hoặc nấu không đường rồi ai thích thì tự thêm vào cốc của mình, là cách đơn giản để giữ chừng mực.

Một mẹo nhiều nhà dùng là thêm vị ngọt tự nhiên bằng vài lát la hán quả hay một hai quả táo đỏ thay cho phần lớn đường. Vị ngọt dịu hơn, và vị sâm cũng rõ hơn khi không bị đường át. Người có bệnh đường huyết vẫn nên hỏi bác sĩ về cả những nguyên liệu này.

Đọc những lời khuyên "mỗi ngày bao nhiêu gam"

Trên các trang bán hàng và cả một số nhãn sản phẩm, anh chị sẽ gặp những câu như "mỗi ngày dùng chừng ấy gam để bồi bổ cơ thể". Câu hỏi đầu tiên nên đặt ra là con số ấy dựa trên gì. Nếu không có nguồn, hoặc nguồn chỉ là "theo kinh nghiệm dân gian" chung chung, thì đó là gợi ý của người bán, không phải khuyến nghị đã được kiểm chứng.

Với sản phẩm thực phẩm, nơi sản xuất có thể ghi cách dùng trên nhãn, ví dụ mỗi lần pha một túi hay một thìa. Đó là hướng dẫn cách pha để có một ly vừa uống, khác với việc khẳng định một liều tác dụng. Sản phẩm nào ghi lượng dùng kèm lời hứa chữa bệnh, giảm đường huyết, hạ huyết áp thì càng nên dè chừng; thực phẩm thông thường không được quảng cáo như thuốc.

Khi phân vân, cứ quay về nguyên tắc của bài: dùng như nguyên liệu, lượng nhỏ, có ngày nghỉ, và hỏi bác sĩ nếu muốn dùng có mục đích sức khoẻ. Nguyên tắc đơn giản ấy an toàn hơn mọi con số không rõ nguồn.

Dấu hiệu đang dùng quá tay

Đầy bụng, chướng hơi. Củ sâm nhiều tinh bột và chất nhầy. Dùng nhiều, nhất là bột hay nước sánh đặc, có thể làm bụng đầy, khó tiêu ở nhiều người.

Đi ngoài phân lỏng hơn. Dân gian ghi nhận chất nhầy có tính nhuận tràng nhẹ. Người vốn hay tiêu chảy hoặc dùng nhiều có thể thấy rõ điều này.

Ngán, ngấy, bỏ bữa. Uống nhiều nước sâm có đường, ăn nhiều chè sâm làm no bụng, bỏ bữa chính. Đây là dấu hiệu sâm đang lấn chỗ của bữa ăn cân bằng.

Đường huyết khó kiểm soát. Người đang theo dõi đường huyết thấy chỉ số dao động khi dùng nhiều chè, nước sâm có đường. Cần bàn với bác sĩ điều trị.

Khó chịu không rõ lý do. Mẩn ngứa, buồn nôn, khó chịu bất thường sau khi dùng. Ngừng dùng, theo dõi, và đi khám nếu không đỡ hoặc có khó thở.

Dùng đều đặn lâu dài: khi nào cần hỏi thầy thuốc

Dùng sâm vài lần mỗi tuần trong món ăn, như nhiều gia đình vẫn làm, khác với việc uống mỗi ngày nhiều tháng liền với ý "bồi bổ" hay "chữa" một điều gì đó. Khi chuyển từ kiểu thứ nhất sang kiểu thứ hai, sâm không còn là một nguyên liệu nữa mà trở thành một thứ dùng có mục đích sức khoẻ, và đó là lúc nên có ý kiến người có chuyên môn.

Những trường hợp nên hỏi trước: đang có bệnh mạn tính như đái tháo đường, bệnh thận, bệnh gan, bệnh tiêu hoá; đang uống thuốc điều trị lâu dài; đang mang thai, cho con bú; chuẩn bị phẫu thuật; người cao tuổi dùng nhiều loại thuốc; muốn cho trẻ nhỏ dùng thường xuyên. Mục Dùng an toàn của trang đi riêng từng nhóm.

Khi đi khám, mang theo gói sâm hoặc ảnh nhãn, kể rõ mình dùng dạng gì, bao nhiêu, bao lâu. Thông tin cụ thể giúp bác sĩ hoặc dược sĩ trả lời đúng cho chính anh chị, thay vì một lời khuyên chung chung.

Chia lượng cho cả nhà: trẻ em, người già, người khoẻ

Một nồi canh có sâm nấu cho cả nhà thì lượng sâm mỗi người nhận khác nhau tuỳ phần ăn. Người lớn khoẻ mạnh ăn một bát canh, vài miếng sâm là bình thường. Người cao tuổi ăn ít hơn, và nếu đang dùng nhiều thuốc thì gia đình nên hỏi bác sĩ trước khi cho dùng thường xuyên, dù chỉ trong món ăn.

Với trẻ nhỏ, sâm Bố Chính chưa được nghiên cứu đủ để nói về lượng an toàn; cũng không thể lấy lượng của người lớn rồi chia nhỏ. Nếu nhà có trẻ, một bát canh có vài lát sâm trong bữa cơm chung khác xa với việc cho trẻ uống nước sâm mỗi ngày. Trường hợp sau nên hỏi bác sĩ nhi.

Một cách thực tế là nấu sâm trong những món cả nhà ăn chung, để mỗi người tự nhận một lượng nhỏ, thay vì nấu một ấm nước sâm riêng đặc cho một người uống liền nhiều ngày. Cách nấu ấy cũng gần với cách dân gian vẫn dùng sâm nhất.

Câu hỏi thường gặp

Uống nước sâm thay nước lọc cả ngày được không?

Không nên. Nước sâm có tinh bột, chất nhầy và thường có đường, không thay được nước lọc. Uống thay nước cả ngày là dùng quá nhiều sâm và có thể quá nhiều đường. Một hai cốc trong ngày, còn lại uống nước lọc như bình thường.

Một tuần nên dùng sâm mấy lần?

Không có con số chính thức. Nhiều gia đình dùng vài lần mỗi tuần trong món ăn hoặc đồ uống, xen kẽ những ngày không dùng. Nếu anh chị muốn dùng mỗi ngày trong thời gian dài, hãy hỏi bác sĩ hoặc thầy thuốc, nhất là khi có bệnh hoặc đang dùng thuốc.

Dùng nhiều sâm có bị nóng không?

Dân gian thường xếp sâm Bố Chính vào nhóm vị ngọt nhạt, tính mát, nên ít người nói nó gây nóng như nhân sâm. Nhưng dùng nhiều vẫn có thể đầy bụng, đi ngoài lỏng. Cảm giác nóng trong nếu có thường đến từ đường, từ các vị nấu cùng hoặc từ thể trạng mỗi người.

Ngưng dùng sâm đột ngột có sao không?

Với sâm dùng như thực phẩm trong món ăn, ngưng lúc nào cũng được, không có hiện tượng gì đặc biệt được ghi nhận. Nếu anh chị đang dùng sâm theo bài của thầy thuốc, hãy hỏi lại người kê trước khi thay đổi.

Có nên dùng sâm liên tục rồi nghỉ một thời gian không?

Với sâm dùng trong bữa ăn, nhịp tự nhiên là có tuần dùng, có tuần không, không cần tính chu kỳ. Ý tưởng "dùng liên tục rồi nghỉ" thuộc về cách dùng có mục đích sức khoẻ, và nên do bác sĩ hoặc thầy thuốc hướng dẫn cho từng người.

Lượng sâm trong mứt sâm có tính vào lượng dùng không?

Có, nhưng điều đáng để ý hơn ở mứt là đường. Một vài miếng mứt ngày Tết không đáng ngại với người khoẻ; ăn nhiều mứt mỗi ngày thì lượng đường mới là vấn đề, đặc biệt với người có bệnh đường huyết.