Mang sâm Bố Chính đi thăm người ốm được, nhưng nên hỏi gia đình hoặc người chăm trước xem bác sĩ đang cho ăn uống thế nào, và chọn lát khô đóng kín để dành dùng khi về nhà thay vì một nồi nước sâm nấu sẵn. Người đang nằm viện, nhất là sau mổ, thường ăn theo chế độ bác sĩ chỉ định: có người nhịn ăn, có người chỉ được uống, có người phải kiêng đường hoặc hạn chế nước. Một món quà ăn uống không hỏi trước có thể thành thứ người bệnh không được dùng, hoặc tệ hơn là dùng sai lúc.
Bài này viết cho người đi thăm: hỏi ai, hỏi gì, chọn dạng sâm nào, nói gì khi trao, và nếu được nhờ nấu thì nấu thế nào cho nhẹ nhàng. Bài không bàn chuyện sâm giúp vết mổ nhanh lành hay không; chưa có bằng chứng nào trên người cho điều đó, và việc hồi phục là phần của bác sĩ.
Ba câu nên hỏi người chăm trước khi mang quà ăn uống
"Bác sĩ đang cho ăn gì?" Sau một số ca mổ, nhất là mổ bụng, người bệnh có giai đoạn nhịn ăn rồi ăn lỏng dần. Người bệnh tiểu đường, bệnh thận, suy tim thường có khẩu phần riêng. Câu trả lời giúp anh chị biết món quà dùng được ngay, dùng được sau, hay không nên mang.
"Có đang kiêng gì không?" Kiêng đường, kiêng muối, hạn chế nước, kiêng chất xơ trong vài ngày… Nước sâm có chất nhầy, chè sâm có đường; người đang kiêng các thứ đó thì món quà nên để dành.
"Nhà mình còn thiếu gì nhất?" Đôi khi người chăm cần nhất là một bữa cơm, một người thay ca, một túi khăn sạch. Nếu được trả lời thật, món quà thiết thực hơn nhiều. Sâm có thể đi kèm, không cần là quà chính.
"Khi nào tiện ghé?" Giờ thăm bệnh, giờ người bệnh nghỉ, giờ bác sĩ đi buồng là những lúc khác nhau. Hỏi trước để không đến đúng lúc người bệnh vừa ngủ được hay đang làm thủ thuật. Người nhà cũng có thể dặn anh chị để quà ở chỗ nào, ai nhận, vì nhiều khi người bệnh không tự cất được.
Vì sao lát khô hợp hơn nồi nước sâm nấu sẵn
Nhiều người thương bạn bè, nấu sẵn một nồi nước sâm hoặc một cặp lồng gà hầm sâm mang vào viện. Ý tốt, nhưng có mấy chỗ khó. Thứ nhất, người bệnh có thể chưa được ăn uống món đó vào lúc anh chị tới. Thứ hai, đồ nấu sẵn để ở phòng bệnh nhiều người, không có tủ lạnh riêng, chỉ vài giờ là thành nỗi lo về vệ sinh. Thứ ba, nhiều bệnh viện có quy định về việc mang đồ ăn từ ngoài vào cho người bệnh ở khoa đặc biệt.
Lát khô đóng túi kín giải quyết được cả ba: người bệnh hoặc gia đình cất lại, khi về nhà và bác sĩ cho ăn uống bình thường thì dùng dần. Món quà không đặt lên vai người chăm thêm một việc phải xử lý ngay trong lúc họ đã đủ mệt.
Cũng có những gia đình đặt nhiều kỳ vọng vào đồ bổ trong lúc người thân nằm viện, rồi cố cho người bệnh uống nước sâm trong khi họ đang truyền dịch, đang được cho nhịn. Một túi sâm khô để dành giúp tránh tình huống đó: nó không thúc ai phải dùng ngay, và có thời gian để hỏi bác sĩ khi buổi khám tới.
Nếu người bệnh đã về nhà và ăn uống được, lúc đó nấu giúp một nồi canh hầm có vài lát sâm lại là món quà đáng quý, vì nó kèm theo công sức và sự có mặt của anh chị.
Tình trạng người bệnh và món quà sâm tương ứng
Bảng dưới gợi ý theo vài tình huống hay gặp. Đây không phải lời khuyên y khoa; khi người chăm nói bác sĩ dặn khác, nghe theo bác sĩ.
| Tình trạng | Món quà sâm hợp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đang nằm viện, chưa ăn lại bình thường | Túi lát khô nhỏ, đóng kín, để dành | Không mang đồ nấu sẵn; hỏi quy định khoa |
| Vừa về nhà sau mổ, ăn mềm | Lát khô hoặc ít bột để nấu cháo khi bác sĩ cho ăn bình thường | Bắt đầu lượng nhỏ, theo dõi bụng |
| Ốm sốt thông thường, đã khỏi, ăn kém | Lát khô, hoa sâm khô | Ưu tiên bữa ăn đủ chất, sâm là món phụ |
| Đang điều trị bệnh mạn tính kéo dài | Lát khô, kèm lời dặn hỏi bác sĩ | Không khuyên dùng đều thay cho thuốc |
| Đang hoá trị, xạ trị hoặc điều trị đặc biệt | Nên hỏi kỹ trước, nhiều khi chọn quà khác | Người bệnh nhóm này được dặn báo mọi thảo dược đang dùng |
Với người đang điều trị ung thư, bệnh gan, bệnh thận giai đoạn nặng, câu trả lời an toàn nhất thường là chọn một món quà khác không phải ăn uống, hoặc hỏi thẳng người chăm. Không ai trách anh chị vì đã hỏi.
Sắp mổ hoặc vừa mổ: nhắc người bệnh báo bác sĩ
Với bất kỳ thảo dược nào, hướng dẫn chung trước phẫu thuật là người bệnh khai với bác sĩ gây mê và bác sĩ phẫu thuật về những gì mình đang uống, kể cả "thuốc nam", nước lá, sâm. Lý do là một số thảo dược có thể ảnh hưởng đến đông máu, huyết áp hoặc thuốc mê. Sâm Bố Chính chưa được nghiên cứu về các mặt này, nên càng cần khai để bác sĩ tự cân nhắc.
Nếu người được thăm sắp mổ theo lịch và đã dùng nước sâm đều, anh chị có thể nhắc nhẹ: "nhớ nói với bác sĩ là đang uống nước sâm nhé". Câu nhắc đó đáng giá hơn mọi lời chúc mau khoẻ.
Sau mổ, việc ăn lại theo từng giai đoạn do bác sĩ quyết định. Món sâm nên chờ tới khi người bệnh đã ăn uống bình thường, đường ruột ổn, và nếu có điều gì băn khoăn thì hỏi trong buổi tái khám. Chất nhầy và chất xơ trong củ là thứ người mới mổ bụng nên đưa vào từ từ.
Nếu được nhờ nấu cho người bệnh đã về nhà
Khi gia đình nhờ, hoặc anh chị muốn mang một bữa đến nhà, nấu theo hướng nhẹ nhàng:
- Hỏi lại người bệnh đang ăn mềm hay ăn thường, có kiêng gì không.
- Chọn món dễ tiêu: cháo thịt bằm nấu vài lát sâm, canh xương nấu sâm ninh nhừ. Tránh món nhiều dầu mỡ, nhiều gia vị cay.
- Dùng ít sâm, chủ yếu cho vị ngọt mát của nước. Lần đầu người bệnh ăn, chỉ nên một chén nhỏ.
- Nấu nhạt, không cho đường vào cháo hay canh. Nếu nấu chè, để riêng đường cho người nhà tự thêm.
- Đựng trong hộp sạch có nắp, mang đến trong vài giờ, dặn để tủ lạnh và hâm sôi lại trước khi ăn, không để qua ngày.
- Kèm phần lát khô còn lại trong túi kín để gia đình nấu tiếp nếu người bệnh ăn hợp.
Điều làm người bệnh và người nhà nhớ là việc anh chị đã nghĩ đến bữa ăn của họ, không phải lượng sâm trong nồi.
Người hồi phục dài ngày ở nhà: món sâm trong bữa, không phải thuốc
Có những người ốm không nằm viện lâu nhưng hồi phục kéo dài ở nhà: sau gãy xương, sau sốt xuất huyết, sau một đợt viêm phổi, người lớn tuổi sau một lần ngã. Giai đoạn này người bệnh hay chán ăn, mệt, ngủ không yên, và gia đình hay tìm "thứ gì bổ" để bồi lại. Sâm Bố Chính hợp nhất ở vai trò làm bữa ăn dễ chịu hơn: nồi canh có vị ngọt mát, chén cháo đỡ nhạt, cốc nước ấm có màu có vị để người bệnh chịu uống thêm nước.
Nhưng nó không thay được những thứ người hồi phục thật sự cần: đủ chất đạm từ thịt cá trứng sữa đậu, đủ năng lượng, đủ nước, vận động theo hướng dẫn và tái khám đúng hẹn. Nếu nồi nước sâm làm người bệnh no bụng rồi bỏ bữa chính, món quà đang phản tác dụng.
Lời khuyên thực tế cho người tặng là gợi ý gia đình dùng sâm như một nguyên liệu trong món chính, vài bữa mỗi tuần, chứ đừng tách ra thành "liều" uống riêng. Người bệnh vừa được ăn ngon miệng hơn, vừa không phải nạp thêm một thứ mà chưa ai biết rõ tác dụng.
Món quà đi kèm thường hợp hơn cả sâm
Người chăm bệnh hay nói, thứ họ nhớ nhất không phải món quà đắt mà món quà đúng lúc. Vài thứ có thể đi cùng hoặc thay túi sâm:
- Một bữa cơm nấu sẵn cho người chăm, đựng hộp có nắp, ghi rõ ngày nấu.
- Khăn sạch, khăn ướt, bàn chải, chai nước, túi đựng đồ: những thứ hết rất nhanh trong viện.
- Một buổi thay ca để người nhà về tắm rửa, ngủ một giấc.
- Trái cây mềm dễ ăn nếu người bệnh được ăn, đã rửa sạch.
- Đưa đón người nhà đi lại giữa nhà và bệnh viện, hoặc trông giúp con nhỏ của họ.
- Nếu muốn có chút quà quê, một túi lát sâm khô nhỏ để dành, kèm lời dặn ngắn.
Sâm Tà Đùng đi kèm những thứ đó vẫn là món quà đẹp; chỉ là nó không nên là thứ duy nhất, nhất là khi người bệnh chưa ăn uống được. Người đi thăm hiểu điều này thì người được thăm sẽ thấy nhẹ lòng hơn.
Nói gì khi trao quà sâm cho người ốm
Người ốm và người nhà thường đang mệt và lo; lời nói đi kèm món quà nên ngắn, ấm và không tạo áp lực. Câu kiểu "sâm này bổ lắm, uống mỗi ngày là khỏi" vừa sai về bằng chứng, vừa có thể khiến người bệnh kỳ vọng sai, thậm chí bớt thuốc. Câu kiểu "sâm vùng hồ Tà Đùng, khi nào ăn uống lại bình thường thì nấu canh, nấu nước mát cho dễ ăn" vừa đủ.
Nếu người bệnh hoặc người nhà hỏi "sâm này có tác dụng gì", cứ nói thật: dân gian dùng làm món mát, bổ dưỡng nhẹ, còn nghiên cứu trên người chưa nhiều; muốn dùng đều thì hỏi bác sĩ. Sự thẳng thắn đó làm món quà đáng tin hơn.
Một chi tiết nhỏ mà người nhà rất cảm kích: ghi sẵn trên túi sâm tên "sâm Bố Chính", nơi trồng là vùng hồ Tà Đùng, và ngày anh chị mua. Khi người bệnh tái khám, người nhà chỉ cần đưa túi cho bác sĩ xem, không phải nhớ hay đoán. Nếu là sản phẩm đóng gói có nhãn, giữ nguyên bao bì gốc, đừng đổ ra lọ khác.
Và đừng quên phần quan trọng hơn quà: hỏi người chăm cần gì, ngồi lại một chút, đừng ở quá lâu khi người bệnh mệt. Sâm chỉ là cái cớ cho một lần ghé thăm, và một lần ghé thăm đúng lúc thì người bệnh nhớ lâu hơn bất cứ món quà nào.
Câu hỏi thường gặp
Người mới mổ có ăn sâm Bố Chính được không?
Chưa có nghiên cứu về sâm Bố Chính ở người sau mổ. Thông thường người mới mổ ăn lại theo từng giai đoạn bác sĩ chỉ định; món sâm nên chờ tới khi ăn uống bình thường và hỏi bác sĩ trong lần tái khám. Chất nhầy và chất xơ trong củ nên đưa vào từ từ với người mới mổ bụng.
Có nên nấu sẵn nước sâm mang vào bệnh viện không?
Thường là không nên. Người bệnh có thể chưa được uống, phòng bệnh không có chỗ bảo quản lạnh riêng, và một số khoa hạn chế đồ ăn từ ngoài. Túi lát khô đóng kín để gia đình dùng khi về nhà là lựa chọn nhẹ nhàng hơn.
Người đang hoá trị có dùng sâm được không?
Người đang điều trị ung thư thường được dặn báo với bác sĩ điều trị mọi thảo dược và thực phẩm bổ sung muốn dùng. Sâm Bố Chính chưa được nghiên cứu trong bối cảnh này, nên không tự dùng đều. Nếu muốn tặng quà, hỏi gia đình trước hoặc chọn món quà không phải đồ ăn uống.
Quà sâm thăm người ốm nên lớn hay nhỏ?
Nhỏ là hợp. Người bệnh không dùng được nhiều trong lúc hồi phục, và một túi lớn để lâu dễ hỏng. Một túi lát khô nhỏ đóng kín, kèm vài dòng dặn, là đủ ý. Nếu muốn thêm, góp một bữa cơm hay một buổi thay ca cho người chăm thiết thực hơn.
Người bệnh tiểu đường nằm viện có nên nhận chè sâm không?
Không nên mang chè sâm có đường vào cho người bệnh tiểu đường đang nằm viện, vì đường huyết của họ đang được bác sĩ điều chỉnh từng ngày. Nếu muốn tặng sâm, chọn lát khô để dành và dặn nấu không đường khi về nhà, theo lời bác sĩ.
Dùng sâm có giúp vết mổ nhanh lành không?
Chưa có bằng chứng trên người cho thấy sâm Bố Chính giúp vết mổ lành nhanh hơn. Vết mổ lành tốt nhờ chăm sóc đúng, ăn đủ đạm và năng lượng, vận động theo hướng dẫn và tái khám. Sâm có thể là một món ăn dễ chịu trong bữa, không thay được những việc đó.