Muốn làm quà Tết bằng sâm Tà Đùng, nên lên danh sách người nhận và đặt hàng từ đầu tháng Chạp, chọn lát khô hoặc bột thay vì củ tươi, và gửi đi trước khi các dịch vụ giao hàng nghỉ Tết. Kỳ nghỉ Tết dài, chợ và cửa hàng đóng nhiều ngày, nhà nào cũng đầy đồ ăn; củ tươi tặng vào lúc đó dễ bị quên trong góc bếp tới khi úng. Lát khô đóng kín thì đợi được tới qua Rằm tháng Giêng, khi người nhận đã hết bánh chưng thịt mỡ và muốn nồi canh thanh hơn.
Tết cũng là lúc nhiều người tặng sâm nhất trong năm: biếu bố mẹ hai bên, biếu thầy cô cũ, quà cho hàng xóm, quà cho đồng nghiệp. Bài này đi theo lịch tháng Chạp, từ lúc lên danh sách tới lúc trao quà và dặn người nhận, với những điều riêng của sâm mà một giỏ quà Tết thông thường không phải nghĩ tới.
Lịch chuẩn bị quà sâm trong tháng Chạp
Mốc dưới đây là gợi ý theo kinh nghiệm chung; tuỳ nơi ở và cách gửi mà anh chị dịch lên hay lùi lại vài ngày. Tháng Chạp tính theo âm lịch.
| Thời điểm | Việc nên làm | Vì sao |
|---|---|---|
| Đầu tháng Chạp | Lên danh sách người nhận, chọn dạng sâm cho từng người | Biết cần bao nhiêu túi, bao nhiêu hộp, gửi đi đâu |
| Khoảng giữa tháng Chạp | Đặt hoặc mua sâm, kiểm hàng, chia túi | Hàng còn đủ, người bán chưa quá tải, còn thời gian đổi nếu lỗi |
| Trước ngày giao hàng ngừng nhận | Gửi quà đi xa | Cận Tết các dịch vụ chậm, có nơi ngừng nhận hàng nhiều ngày |
| Tuần cuối tháng Chạp | Gói và trao tay quà ở gần | Lát khô đóng kín không lo hỏng; củ tươi chỉ mua nếu trao ngay |
| Sau Tết | Hỏi người nhận đã dùng chưa, dùng có hợp không | Nhắc cách nấu, cách cất khi họ bắt đầu dùng |
Người ở Tà Đùng hay vùng lân cận có lợi thế mua tận vườn; người ở thành phố thì nên đặt sớm hơn một chút, vì cận Tết đường từ cao nguyên xuống đông xe, hàng có thể về chậm.
Mỗi người trong danh sách một kiểu quà sâm
Bố mẹ hai bên. Phần quà nên đầy đặn nhất nhưng vẫn vừa đủ dùng: một túi lát khô, ít hoa sâm khô, vài nguyên liệu nấu chè. Nếu về quê ăn Tết, mang thêm ít củ tươi nấu ngay nồi canh chiều ba mươi cho cả nhà cùng ăn; còn lại để lát khô dùng dần sau Tết.
Họ hàng, hàng xóm thân. Túi nhỏ, gói mộc, mỗi nhà như nhau. Quà Tết quê vốn quý ở chỗ có lòng, không ở chỗ to. Túi nhỏ còn giúp người nhận dùng hết khi sâm còn thơm.
Đồng nghiệp, bạn bè ở thành phố. Người trẻ đi làm ít khi nấu nồi canh hầm, nhưng hay pha đồ uống. Trà sâm túi lọc hoặc lát khô túi nhỏ kèm hướng dẫn hãm trong cốc giữ nhiệt hợp với họ hơn.
Thầy cô cũ, người lớn tuổi đáng kính. Một túi lát khô gói giấy kraft, thiệp viết tay. Lời thăm hỏi viết tay là phần quý nhất, túi sâm là cái cớ để có tấm thiệp đó.
Người thân ở nước ngoài. Chỉ hàng khô đóng gói kín có nhãn, gửi sớm hơn nhiều vì đường quốc tế cận Tết còn chậm hơn đường trong nước, và phải kiểm quy định nước đến. Trang có bài riêng về chuyện này.
Vì sao lát khô hợp quà Tết hơn củ tươi
Kỳ nghỉ dài. Từ khoảng hai mươi tháng Chạp tới mùng năm, mùng sáu, nhiều gia đình đi lại liên tục, về quê, đi chúc Tết. Củ tươi chỉ ngon trong vài ngày ở ngăn mát, mà ngăn mát dịp Tết thì chật kín giò chả, thịt đông. Lát khô không cần chỗ trong tủ lạnh.
Bếp Tết bận. Mâm cỗ, bánh chưng, đồ cúng chiếm hết thời gian của người nấu. Một túi củ tươi đòi rửa, gọt, nấu ngay là thêm việc. Lát khô thì để đó, khi nào rảnh nấu.
Thời tiết cuối năm. Miền Bắc cuối năm hay có những đợt nồm ẩm, miền Nam lại nóng. Cả hai đều không tốt cho củ tươi để ngoài. Lát khô đóng kín có gói hút ẩm chịu được, miễn người nhận gập kín miệng túi.
Đi xa được. Quà Tết hay phải đi theo người về quê bằng xe khách, máy bay, tàu hoả. Lát khô nhẹ, gọn, không sợ dập, không lo kiểm tra hành lý vì chất lỏng.
Giỏ quà Tết có sâm: phối với gì cho hợp
Giỏ quà Tết thường có nhiều món. Khi đưa sâm vào, nên chọn những món "cùng phe" để giỏ quà có câu chuyện chung, và không làm hỏng nhau. Sâm lát khô hợp với hoa sâm khô, táo đỏ, kỷ tử, hạt sen khô, la hán quả: người nhận có đủ nguyên liệu nấu một ấm trà hay nồi chè ngay. Nếu muốn giỏ quà mang dấu vùng hồ Tà Đùng, cà phê và mật ong của vùng cũng là bạn đồng hành tốt, miễn là mỗi thứ đóng kín riêng.
Không nên gói chung sâm với đồ có mùi mạnh mà không ngăn cách: cà phê rang xay, trà ướp hương, xúc xích, khô mực. Lát sâm khô hút mùi rất nhanh. Cũng không nên đặt sâm cạnh đồ có thể chảy nước như mứt ướt, rượu, nước trái cây đóng chai, vì chỉ một chai rỉ là cả túi sâm hỏng.
Với quà biếu người lớn tuổi có bệnh đường huyết, đừng nhồi thêm mứt, kẹo, bánh ngọt vào cùng giỏ sâm rồi kèm lời chúc "bồi bổ". Một giỏ ít món mà hợp người nhận đáng quý hơn một giỏ đầy mà nửa số món người nhận không được ăn.
Kiêng kỵ quà Tết và quà sâm: nên hiểu thế nào
Một số gia đình có nếp tránh tặng những thứ gợi chuyện ốm đau vào dịp đầu năm, như thuốc men, đồ dùng của người bệnh. Sâm được nhiều người xếp vào nhóm "đồ bổ", nằm giữa thực phẩm và thuốc, nên có người băn khoăn. Cách đơn giản nhất là tặng sâm như một món ăn của vùng hồ: gói như quà quê, ghi "sâm Bố Chính nấu canh, nấu nước", kèm vài nguyên liệu nấu chè. Món quà đọc lên là chuyện bữa ăn, không phải chuyện thuốc thang.
Lời chúc kèm theo cũng nên đi theo hướng đó: chúc năm mới cả nhà ăn ngon ngủ yên, có nồi canh ngọt, chứ không phải "uống cho khỏi bệnh". Người nhận đang khoẻ thì vui, người nhận đang có bệnh cũng không thấy mình bị nhắc tới chuyện ốm.
Nếu người nhận quan tâm, có thể kể vài dòng về nơi trồng: vùng hồ Tà Đùng trên cao nguyên, nay thuộc tỉnh Lâm Đồng, sâm trồng quanh các đồi bazan. Câu chuyện về đất và người trồng thường làm món quà có hồn hơn mọi lời quảng cáo công dụng.
Mua sâm dịp cao điểm: kiểm kỹ hơn ngày thường
Cận Tết là lúc nhu cầu sâm tăng mạnh, cũng là lúc dễ gặp hàng không đạt nhất: lát sấy vội chưa đủ khô, hàng tồn từ mùa trước đóng túi mới, hàng bị tẩy cho trắng đẹp, hay cây khác bán dưới tên "sâm". Không phải người bán nào cũng như vậy, nhưng mua số lượng lớn trong lúc vội thì người mua dễ bỏ qua bước kiểm.
Vài điểm nên nhìn kỹ hơn ngày thường. Lát khô phải giòn, bẻ gãy gọn, không dẻo; lát dẻo là chưa đủ khô, để vài tuần sẽ mốc. Màu trắng ngà đến vàng nhạt là bình thường; trắng bóng như vôi kèm mùi hắc là dấu hiệu nên nghi ngờ đã qua xử lý hoá chất. Mùi phải là mùi thơm nhẹ của củ, không chua, không ẩm. Túi phải có nhãn, ngày sản xuất gần, hạn dùng rõ.
Nếu mua nhiều, xin một túi mở ra hãm thử trước khi lấy cả lô. Nước hãm sâm Bố Chính thường hơi sánh, màu vàng nhạt, vị ngọt nhẹ; nước đục bất thường, vị chua hay đắng gắt là lý do để hỏi lại người bán. Phần chọn mua chi tiết có trong mục chọn mua sâm của trang.
Gửi quà sâm đi xa dịp cận Tết
Gửi quà xa trong mùa cao điểm có những rủi ro riêng: hàng chờ lâu ở kho, bị chồng đè, giao trễ. Vài bước để giảm rủi ro:
- Hỏi dịch vụ giao hàng ngày cuối nhận hàng trước Tết và ngày bắt đầu nhận lại, rồi gửi sớm hơn ít nhất vài ngày so với ngày cuối.
- Chỉ gửi lát khô, bột, hoa khô, trà túi lọc; không gửi củ tươi qua kỳ nghỉ.
- Đóng túi hàn kín, thêm gói hút ẩm, đặt trong hộp cứng có chèn để không vụn.
- Ghi rõ người nhận, số điện thoại người nhận ở ngoài hộp; bên trong để thiệp dặn cách dùng.
- Nếu gửi kèm mật ong hoặc chai lọ, bọc kín riêng và đặt thẳng đứng, đánh dấu "hàng dễ vỡ" theo cách dịch vụ hướng dẫn.
- Nhắn cho người nhận biết quà đang tới, nhờ họ mở ngay khi nhận và cất vào chỗ khô.
Nếu quà tới sau Tết vì giao chậm, cũng không sao: lát khô vẫn dùng tốt, và qua Tết người ta lại cần món thanh đạm hơn. Chỉ cần báo trước để người nhận không lo.
Sau Tết: món sâm hợp nhất là món thanh
Những ngày Tết ăn nhiều đồ mỡ, đồ ngọt, đồ chiên, uống nhiều nước có ga và rượu bia. Sau Tết nhiều gia đình muốn quay lại bữa cơm nhẹ: canh rau, canh xương, cháo. Đây chính là lúc túi sâm được dùng nhiều nhất. Một nồi canh xương có vài lát sâm, một ấm nước sâm nấu ít đường để thay cho nước ngọt, là cách dùng món quà Tết hợp lý.
Người tặng có thể gợi ý điều này trong lời dặn: "Sau Tết nấu canh, nấu nước cho cả nhà." Một lời gợi ý cụ thể làm món quà được dùng sớm, thay vì nằm trong tủ tới mùa nồm tháng hai, tháng ba, khi lát khô dễ ẩm nhất trong năm ở miền Bắc.
Nếu nhà người nhận nhận được nhiều túi sâm từ nhiều người dịp Tết, nhắc họ dùng túi đã mở trước, các túi còn hàn kín để sau, và đừng đổ chung các túi lại vào một hũ lớn, vì túi nào bị ẩm sẽ làm hỏng cả hũ.
Riêng củ tươi lỡ nhận được trong những ngày Tết, cách giữ đơn giản nhất là gọt, cắt khúc, chần qua nước sôi, để ráo rồi chia túi cho ngăn đông, mỗi túi đủ một lần nấu. Ra Giêng lấy một túi bỏ thẳng vào nồi canh xương hay nồi chè đậu, không cần rã đông trước. Làm vậy thì củ tươi không phải chờ trong ngăn mát suốt kỳ nghỉ tới lúc mềm nhũn, và người nhận không phải vội nấu giữa những ngày bận tiếp khách. Người tặng biết nhà nhận đông khách, ít thời gian, có thể nhắc thêm cách này khi trao quà.
Câu hỏi thường gặp
Mua sâm làm quà Tết nên mua lúc nào?
Nên lên danh sách từ đầu tháng Chạp và mua khoảng giữa tháng Chạp, để còn thời gian kiểm hàng, chia túi và gửi đi trước khi dịch vụ giao hàng nghỉ Tết. Mua quá sát Tết dễ gặp cảnh hàng chậm, người bán quá tải, và không còn thời gian đổi nếu hàng có lỗi.
Củ sâm tươi có làm quà Tết được không?
Được nếu anh chị trao tận tay và người nhận nấu ngay trong vài ngày. Còn gửi xa, để qua kỳ nghỉ dài hoặc tặng nhà đang bận cỗ bàn thì củ tươi dễ bị quên tới khi úng. Lát khô hợp quà Tết hơn trong hầu hết trường hợp.
Tặng sâm dịp Tết có bị coi là tặng thuốc không?
Tuỳ nếp nghĩ từng nhà. Cách tránh khó xử là tặng sâm như món ăn của vùng hồ: gói như quà quê, ghi rõ để nấu canh, nấu nước, kèm nguyên liệu nấu chè, và chúc ăn ngon ngủ yên thay vì chúc khỏi bệnh. Như vậy món quà là chuyện bữa ăn chứ không phải chuyện thuốc men.
Giỏ quà Tết có sâm nên kèm những gì?
Hợp nhất là các nguyên liệu nấu cùng sâm như táo đỏ, kỷ tử, hạt sen khô, hoa sâm khô, la hán quả. Nếu muốn giỏ quà có dấu vùng hồ Tà Đùng, thêm cà phê hoặc mật ong của vùng, mỗi thứ đóng kín riêng để không ám mùi và không rỉ nước sang túi sâm.
Lát sâm khô nhận dịp Tết để được tới bao giờ?
Tuỳ hạn dùng ghi trên túi và cách cất. Túi còn hàn kín, để nơi khô mát thường giữ tốt qua nhiều tháng; túi đã mở thì nên dùng trong vài tuần và gập kín sau mỗi lần lấy. Trước khi nấu, nhìn và ngửi: có đốm mốc, mùi chua hay mùi ẩm thì bỏ.
Có nên tặng sâm cho thầy cô dịp Tết không?
Một túi sâm lát khô nhỏ, gói mộc, kèm thiệp viết tay là món quà nhẹ nhàng, mang tính quà quê. Với thầy cô đang công tác ở trường công lập, nên giữ món quà ở mức tình cảm, giá trị nhỏ, để không làm thầy cô khó xử trước các quy định về nhận quà.