Sâm Bố Chính có đỡ ho khan, khô họng không: chất nhầy làm dịu và giới hạn của nó

Dân gian có dùng sâm Bố Chính cho ho khan, khô họng, và đây là công dụng có lý nhất về cơ chế: chất nhầy trong củ khi nấu tan thành dịch sánh, phủ lên niêm mạc họng, làm dịu cảm giác rát, ngứa gây ho. Nhưng nó chỉ làm dịu triệu chứng tạm thời, không chữa nguyên nhân gây ho, và chưa có thử nghiệm nào trên người cho riêng sâm Bố Chính.

Sách Đỗ Tất Lợi ghi sâm Bố Chính được dùng phối hợp trong các bài thuốc chữa ho, sốt nóng, khô khát. Ở vùng hồ Tà Đùng, mùa mưa ẩm và những đêm se lạnh, mùa khô gió bụi đường đất đỏ, khô họng và ho vặt là chuyện thường; một ly nước sâm ấm là thứ nhiều nhà nghĩ tới đầu tiên.

Bài này giải thích vì sao chất nhầy làm dịu họng, ho nào uống nước ấm có thể dễ chịu hơn, ho nào là dấu hiệu bệnh phải khám, cách pha một ly sâm ấm cho cổ họng khô, và những điều cần tránh, nhất là với trẻ nhỏ.

Vì sao chất nhầy làm dịu cổ họng

Niêm mạc họng có rất nhiều đầu dây thần kinh cảm giác. Khi niêm mạc bị khô, bị kích thích bởi bụi, khói, không khí lạnh, hay bị viêm do virus, các đầu dây này nhạy hơn và gửi tín hiệu gây ngứa, rát, buồn ho. Ho khan, tức ho không có đờm, thường là phản xạ trước những kích thích đó.

Các chất nhầy từ thực vật, khi hoà vào nước, tạo thành một lớp dịch sánh bám lên bề mặt niêm mạc. Lớp này giữ ẩm và che bớt các đầu dây thần kinh khỏi kích thích, giống một lớp màng mỏng. Người ta gọi nhóm chất có tác dụng này là chất làm dịu niêm mạc. Trong dược học phương Tây, rễ Althaea, một cây họ Bông nhiều nhầy, từ lâu đã được dùng theo đúng hướng này, và Cơ quan Quản lý Dược phẩm châu Âu xếp nó vào nhóm thảo dược dùng theo truyền thống cho kích ứng họng kèm ho khan.

Sâm Bố Chính cùng họ Bông, có hàm lượng chất nhầy cao theo sách dược liệu, nên việc dân gian dùng nó cho ho khan là hợp với cơ chế này. Cần nói rõ: đây là suy luận từ thành phần và từ cây họ hàng, không phải kết quả thử nghiệm trên chính sâm Bố Chính. Và tác dụng làm dịu kéo dài chừng nào lớp dịch còn bám, tức là tạm thời.

Ho kiểu nào uống nước ấm có thể dễ chịu hơn, ho kiểu nào cần khám

Ho là triệu chứng, không phải bệnh. Bảng dưới phân biệt sơ bộ những kiểu ho hay gặp, không thay chẩn đoán của bác sĩ.

Với những dòng "có thể dịu", nước sâm ấm không làm bệnh khỏi nhanh hơn; cảm lạnh do virus vẫn tự khỏi theo thời gian của nó. Cái được là cảm giác dễ chịu hơn trong lúc chờ.

Một ly sâm ấm cho cổ họng khô: cách pha

Cách pha dưới đây nhắm vào việc có một ly dịch sánh, ấm, dễ uống từng ngụm. Lượng là gợi ý cho một người.

1. Lấy vài lát sâm khô (khoảng một nhúm nhỏ), rửa qua nước sạch.
2. Cho vào ly hoặc ấm nhỏ, rót nước sôi, đậy nắp hãm mười đến mười lăm phút. Muốn sánh hơn, đun liu riu năm đến mười phút thay vì hãm.
3. Để nguội bớt tới mức ấm, không uống nóng bỏng vì nước quá nóng lại kích thích niêm mạc.
4. Người lớn và trẻ trên một tuổi có thể thêm một thìa nhỏ mật ong khi nước đã bớt nóng. Mật ong bản thân cũng là một chất làm dịu và có bằng chứng hỗ trợ giảm ho về đêm ở trẻ lớn.
5. Uống từng ngụm nhỏ, ngậm một chút trước khi nuốt để dịch bám vào họng. Có thể uống vài lần trong ngày.
6. Ăn luôn lát sâm đã mềm nếu thích; lát sâm sạch sau khi hãm vẫn ăn được.

Tuyệt đối không cho trẻ dưới một tuổi ăn mật ong dưới bất kỳ hình thức nào, vì nguy cơ ngộ độc do vi khuẩn Clostridium botulinum. Với trẻ nhỏ, nước sâm loãng chỉ nên là thức uống thỉnh thoảng; trẻ ho cần được theo dõi dấu hiệu nặng và đưa đi khám khi cần.

Những điều giúp đỡ ho khan có giá trị ngang hoặc hơn ly sâm

Giữ ẩm không khí. Phòng ngủ quá khô, nhất là khi bật điều hoà cả đêm, làm họng khô rát buổi sáng. Một chậu nước trong phòng, giảm thời gian bật máy lạnh, hoặc máy tạo ẩm được vệ sinh sạch đều giúp.

Uống đủ nước ấm. Nước ấm bất kỳ, trà gừng nhẹ, canh nóng đều làm dịu họng ở mức nhất định. Ly sâm có thêm phần sánh, nhưng nước ấm thường đã có ích.

Tránh khói thuốc và bụi. Hút thuốc hay hít khói thuốc thụ động là nguyên nhân ho kéo dài rất phổ biến. Ở vùng hồ Tà Đùng mùa khô, đường đất đỏ nhiều bụi; đeo khẩu trang khi đi xe máy giảm kích thích họng đáng kể.

Súc họng nước muối. Súc họng bằng nước muối sinh lý hay nước muối loãng ấm giúp làm sạch và dịu họng ở người lớn và trẻ lớn biết súc.

Nghỉ giọng. Giáo viên, người bán hàng, người hay phải nói to ngoài trời dễ bị khô rát họng và ho vặt cuối ngày. Nói nhỏ lại, nghỉ nói xen kẽ, uống từng ngụm nước trong lúc làm việc giúp niêm mạc đỡ bị kích thích; ly nước sâm ấm mang theo trong bình giữ nhiệt là một cách tiện để làm việc này suốt buổi.

Ngủ kê cao đầu. Với người ho về đêm do chảy dịch mũi sau họng hay do trào ngược, kê gối cao một chút có thể giảm ho.

Những nguyên nhân ho khan kéo dài hay bị bỏ qua

Thuốc huyết áp nhóm ức chế men chuyển. Đây là nhóm thuốc rất phổ biến, và ho khan là tác dụng phụ đã được ghi nhận rõ của nó. Ho có thể xuất hiện sau vài tuần hay vài tháng dùng thuốc. Người đang uống thuốc huyết áp mà ho khan kéo dài nên báo bác sĩ; không tự ngừng thuốc, bác sĩ có thể đổi sang nhóm khác.

Chảy dịch mũi sau họng. Viêm mũi dị ứng, viêm xoang làm dịch chảy xuống họng, gây ngứa và ho, nhất là khi nằm. Chữa mũi xoang thì ho giảm.

Trào ngược dạ dày thực quản. Axit trào lên kích thích họng, gây ho khan, khàn tiếng buổi sáng, có khi không kèm ợ nóng rõ. Ăn tối sớm, không nằm ngay sau ăn, kê cao đầu giường có ích; cần bác sĩ nếu kéo dài.

Hen dạng ho. Một số người hen không khò khè mà chỉ ho khan, nhất là về đêm, khi gắng sức hay gặp lạnh. Cần đo chức năng hô hấp để chẩn đoán.

Khói và bụi nghề nghiệp. Đốt rác, đốt củi trong bếp kín, làm việc nơi bụi lâu ngày gây kích thích đường thở kéo dài. Ly nước sâm làm dịu được lúc ấy, nhưng chỉ giảm tiếp xúc mới làm hết ho.

Những điều không nên làm khi ho

Không dùng nước sâm hay bất kỳ thức uống "mát" nào thay cho việc đi khám khi ho kéo dài quá ba tuần, ho ra máu, khó thở, đau ngực, sốt cao, sụt cân, đổ mồ hôi đêm. Lao phổi vẫn còn ở Việt Nam, và ho kéo dài là dấu hiệu thường gặp nhất; phát hiện sớm giúp chữa khỏi và tránh lây cho người nhà.

Không tự sắc các bài thuốc ho phối nhiều vị theo lời truyền, nhất là cho trẻ em và người già. Bài thuốc cổ truyền cần thầy thuốc xem người bệnh mới chọn vị và liều. Một số vị dùng sai có thể gây hại. Sâm Bố Chính trong ly nước ấm ở lượng nhỏ là kiểu dùng thực phẩm; sắc đặc phối hợp với nhiều vị khác là kiểu dùng thuốc, cần người có chuyên môn.

Với trẻ nhỏ, đặc biệt dưới năm tuổi, cần đưa đi khám ngay nếu trẻ thở nhanh, thở rút lõm lồng ngực, tím môi, bỏ bú, li bì, co giật hay sốt cao. Đây là dấu hiệu của bệnh hô hấp nặng như viêm phổi, không phải chuyện nước mát hay nước sâm.

Người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng nên biết rằng chất nhầy có thể làm chậm hấp thu thuốc uống cùng lúc. Nếu uống nước sâm vài lần mỗi ngày trong đợt ho, nên uống cách xa giờ uống thuốc và hỏi dược sĩ về khoảng cách phù hợp.

Mùa ho ở vùng hồ và cách bà con dùng sâm

Vùng cao nguyên quanh hồ Tà Đùng có mùa mưa dài, sáng sớm và đêm se lạnh, sương mù trên mặt hồ; mùa khô thì nắng gắt ban ngày, gió và bụi đường. Khí hậu như vậy làm người lớn tuổi và trẻ nhỏ dễ bị cảm vặt, khô họng vào lúc giao mùa. Nhiều nhà trồng sâm giữ sẵn một hũ lát khô trong bếp, khi ai trong nhà ngứa họng thì hãm một ấm nước ấm uống trong ngày.

Có nhà còn hãm sâm chung với vài lát gừng tươi cho ấm bụng, hoặc với vỏ quýt phơi khô cho thơm. Đây là cách phối theo khẩu vị gia đình; gừng nên ít với trẻ nhỏ và người hay ợ nóng.

Đó là cách dùng hợp lý: lượng nhỏ, ấm, ngắn ngày, như một thức uống dễ chịu trong lúc cơ thể tự vượt qua cơn cảm lạnh. Khi ho có dấu hiệu khác thường hoặc kéo dài, bà con vẫn đưa người ốm ra trạm y tế xã, trung tâm y tế hay bệnh viện tỉnh tuỳ mức độ. Ly sâm không làm thay phần đó.

Nếu anh chị là khách ghé vùng hồ và mua sâm về, thói quen này dễ mang theo: một hũ nhỏ lát khô cất kín nơi khô ráo, lấy vài lát hãm khi cần. Cách bảo quản lát khô cho khỏi mốc qua mùa nồm có trong danh mục Bảo quản tại nhà của trang.

Câu hỏi thường gặp

Nước sâm Bố Chính có chữa viêm họng không?

Không. Nước sâm ấm có thể làm dịu cảm giác rát họng nhờ chất nhầy, nhưng không diệt virus hay vi khuẩn gây viêm. Viêm họng do virus thường tự khỏi; viêm họng do liên cầu khuẩn cần bác sĩ chẩn đoán và có thể cần kháng sinh theo đơn.

Uống nước sâm mấy ngày thì hết ho?

Nước sâm không rút ngắn thời gian ho. Ho do cảm lạnh thường giảm dần trong một đến ba tuần tuỳ người. Nếu ho kéo dài quá ba tuần, nặng dần, hoặc có sốt cao, khó thở, ho ra máu, cần đi khám thay vì tiếp tục uống nước sâm.

Trẻ em bị ho uống nước sâm được không?

Trẻ lớn khoẻ mạnh có thể uống một ít nước sâm loãng, ấm như một thức uống. Trẻ dưới một tuổi không nên dùng thêm thức uống thảo dược, và tuyệt đối không cho mật ong. Trẻ ho kèm thở nhanh, rút lõm ngực, bỏ bú, sốt cao cần được khám ngay.

Ho có đờm có nên uống nước sâm không?

Uống đủ nước ấm giúp đờm loãng hơn, và nước sâm nhạt là một cách uống nước. Nhưng ho có đờm đặc, đờm xanh vàng kèm sốt có thể là nhiễm trùng cần bác sĩ khám. Nước sâm không thay được việc chẩn đoán và điều trị khi cần.

Sâm Bố Chính pha mật ong có tốt hơn pha nước không?

Mật ong bản thân cũng là chất làm dịu họng và có một số bằng chứng giúp giảm ho về đêm ở trẻ trên một tuổi. Kết hợp hai thứ cho một ly sánh, ngọt dịu, dễ uống. Người đái tháo đường cần tính lượng mật ong vào khẩu phần, và không dùng mật ong cho trẻ dưới một tuổi.

Đang uống thuốc ho có uống nước sâm cùng được không?

Chất nhầy có thể làm chậm hấp thu thuốc uống cùng lúc. Nên uống nước sâm cách xa giờ uống thuốc, và hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ nếu thuốc đó cần nồng độ ổn định. Nếu đang dùng nhiều loại thuốc cùng lúc, mang danh sách thuốc đi hỏi để được dặn giờ uống cụ thể.