Tự công bố sản phẩm là việc tổ chức, cá nhân sản xuất tự khẳng định sản phẩm của mình đáp ứng các quy định về an toàn thực phẩm, nộp bản tự công bố cho cơ quan quản lý được tỉnh chỉ định, công khai bản đó và tự chịu trách nhiệm. Đó không phải giấy phép, không phải chứng nhận chất lượng do nhà nước cấp, và hoàn toàn không xác nhận công dụng chữa bệnh. Với thực phẩm thông thường như lát sâm, bột sâm, trà sâm, khung quy định mà phần lớn tài liệu dẫn là Nghị định 15/2018/NĐ-CP.
Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ đi đường khác: phải đăng ký bản công bố với Bộ Y tế và được cấp giấy tiếp nhận, kèm yêu cầu về bằng chứng công dụng và điều kiện sản xuất chặt hơn. Thuốc và dược liệu dùng làm thuốc lại thuộc hệ thống quản lý dược. Ba con đường này hay bị trộn lẫn trong lời rao, khiến người mua tưởng một gói sâm lát "đã được Bộ Y tế cấp phép".
Bài này giải thích từng con đường ở mức người mua cần biết, chỉ cách kiểm một sản phẩm có tự công bố hay không, và những hiểu lầm hay gặp. Văn bản pháp luật về an toàn thực phẩm có thể được sửa đổi; khi cần chắc chắn về pháp lý, anh chị nên kiểm văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan quản lý an toàn thực phẩm của tỉnh.
Tự công bố diễn ra thế nào
Theo cơ chế tự công bố, nhà sản xuất chuẩn bị một bản tự công bố theo mẫu, ghi tên sản phẩm, thành phần, chỉ tiêu an toàn, quy cách bao gói, thời hạn sử dụng, rồi kèm phiếu kết quả kiểm nghiệm an toàn thực phẩm của sản phẩm. Phiếu này phải do phòng kiểm nghiệm được chỉ định hoặc được công nhận phù hợp tiêu chuẩn ISO/IEC 17025 cấp, và còn trong thời hạn mười hai tháng tính tới ngày nộp hồ sơ.
Bản tự công bố được công khai trên phương tiện thông tin hoặc trang thông tin của chính cơ sở, và nộp một bản tới cơ quan quản lý mà uỷ ban nhân dân tỉnh chỉ định. Cơ sở được quyền sản xuất, kinh doanh ngay sau khi nộp; cơ quan quản lý không thẩm định trước rồi mới cho phép như với giấy phép. Việc kiểm tra diễn ra sau, qua hậu kiểm, lấy mẫu trên thị trường hay khi có phản ánh.
Với hàng sâm làm ở vùng hồ, cơ chế này áp cho các sản phẩm bao gói sẵn đem bán ra thị trường: túi lát khô có nhãn, hũ bột, hộp trà, hũ mứt. Một cơ sở có nhiều sản phẩm thì mỗi sản phẩm có một bản tự công bố riêng, vì thành phần và chỉ tiêu kiểm nghiệm khác nhau. Đổi công thức, đổi quy cách đáng kể thường phải công bố lại.
Hiểu cơ chế này giúp người mua đặt kỳ vọng đúng. Tự công bố là lời cam kết có căn cứ kiểm nghiệm tại một thời điểm, có tên người chịu trách nhiệm. Nó tốt hơn hẳn một sản phẩm không có giấy tờ gì, nhưng không phải lời bảo đảm rằng mọi lô hàng về sau đều đạt như mẫu đã gửi kiểm nghiệm.
Phiếu kiểm nghiệm kiểm cái gì và không kiểm cái gì
Phiếu kiểm nghiệm trong hồ sơ tự công bố đo những chỉ tiêu an toàn theo quy chuẩn kỹ thuật và quy định hiện hành cho nhóm sản phẩm đó. Với sản phẩm khô từ củ, rễ, các chỉ tiêu thường gặp là vi sinh vật như nấm men, nấm mốc, vi khuẩn gây bệnh; kim loại nặng như chì, cadimi, asen; có khi độc tố vi nấm và dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Mỗi nhóm sản phẩm có danh mục chỉ tiêu riêng, nhà làm và phòng kiểm nghiệm chọn theo quy định.
Phiếu kiểm nghiệm không đo công dụng. Không có chỉ tiêu nào trong hồ sơ tự công bố chứng minh sâm "mát gan", "bổ thận" hay "ổn định đường huyết". Phiếu cũng không xác định giống cây hay nơi trồng: một mẫu lát khô đạt chỉ tiêu vi sinh và kim loại nặng là mẫu an toàn ở các chỉ tiêu đã đo, chứ không phải giấy xác nhận đó là sâm Bố Chính trồng ở Tà Đùng.
Phiếu chỉ nói về mẫu đã gửi. Nếu cơ sở đổi nguồn củ, đổi cách sấy hay đổi công thức mà không kiểm nghiệm lại, phiếu cũ không còn phản ánh sản phẩm trên kệ. Đây là lý do người mua nên xem ngày trên phiếu, và lý do các cơ sở làm nghề tử tế kiểm nghiệm định kỳ chứ không chỉ một lần cho đủ hồ sơ.
Bốn con đường của một sản phẩm có sâm
Bảng dưới so bốn nhóm hay gặp. Cùng là sâm Bố Chính, một sản phẩm có thể đi bất kỳ đường nào trong bốn đường này tuỳ cách nhà làm định vị và chuẩn bị hồ sơ; điều quyết định là thủ tục và lời được phép nói về công dụng, không phải tên cây.
| Nhóm sản phẩm | Thủ tục chính | Được nói gì về công dụng | Dấu hiệu trên bao bì |
|---|---|---|---|
| Thực phẩm thông thường (lát, bột, trà, mứt) | Tự công bố, nộp cơ quan được tỉnh chỉ định | Không được giới thiệu là có tác dụng chữa bệnh | Có thể ghi số hoặc ký hiệu tự công bố của cơ sở |
| Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ | Đăng ký bản công bố với Bộ Y tế, cơ sở sản xuất phải đạt điều kiện riêng | Chỉ công dụng đã đăng ký, có câu bắt buộc rằng sản phẩm không phải là thuốc | Chữ "thực phẩm bảo vệ sức khoẻ", số giấy tiếp nhận |
| Dược liệu bán làm thuốc | Theo quy định về dược liệu của ngành dược | Theo hồ sơ dược liệu, dùng theo chỉ dẫn của thầy thuốc | Thông tin theo quy định dược |
| Thuốc thành phẩm | Đăng ký lưu hành thuốc | Chỉ định đã được duyệt | Số đăng ký thuốc, tờ hướng dẫn sử dụng |
Phần lớn sản phẩm sâm Bố Chính bán ở vùng hồ cho người dùng gia đình thuộc hàng đầu tiên. Khi một gói lát khô được rao như thuốc, có hai khả năng: người rao hiểu sai, hoặc người rao cố ý nói quá. Cả hai đều là lý do để anh chị chậm lại trước khi mua.
Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ khác gì một gói sâm thường
Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ là nhóm thực phẩm được phép nói tới một số công dụng hỗ trợ chức năng cơ thể, nên bị quản lý chặt hơn. Hồ sơ đăng ký phải có bằng chứng khoa học cho công dụng công bố, cơ sở sản xuất phải đạt điều kiện thực hành sản xuất tốt dành cho nhóm này, và bản công bố do Bộ Y tế tiếp nhận chứ không chỉ nộp ở tỉnh. Trên nhãn và trong quảng cáo, sản phẩm phải có câu cho biết thực phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.
Nếu anh chị thấy một sản phẩm viên nang, viên nén, nước uống đóng ống có sâm Bố Chính ghi là thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, hãy đọc kỹ dòng công dụng: nó phải khớp với công dụng trong hồ sơ đã đăng ký. Một sản phẩm thực phẩm thông thường mà mượn cách nói của thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, như "hỗ trợ điều trị", là sai đường.
Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ cũng không tự động tốt hơn gói sâm lát. Nó chỉ được phép nói nhiều hơn, với điều kiện có hồ sơ. Người có bệnh và đang dùng thuốc vẫn cần hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào trong nhóm này, vì viên nang cô đặc có thể đưa vào cơ thể lượng chiết xuất nhiều hơn hẳn vài lát sâm trong nồi canh.
Kiểm một sản phẩm sâm có tự công bố hay không
Người mua lẻ không cần đọc hết hồ sơ pháp lý. Năm bước dưới đây đủ để biết sản phẩm có giấy tờ cơ bản và giấy tờ có khớp với gói hàng trước mặt:
- Hỏi người bán xem bản tự công bố và phiếu kiểm nghiệm. Cơ sở làm thật thường có sẵn bản chụp, có khi đăng trên trang của mình.
- Đối chiếu tên sản phẩm, tên cơ sở và thành phần trên bản tự công bố với nhãn gói hàng. Bản công bố cho "sâm lát" không dùng thay cho "trà sâm phối".
- Xem ngày trên phiếu kiểm nghiệm và tên phòng kiểm nghiệm. Phiếu quá cũ so với gói hàng là điều nên hỏi lại.
- Với thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, tìm số giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố trên nhãn và tra trên cổng thông tin của cơ quan an toàn thực phẩm thuộc Bộ Y tế.
- Lưu bản chụp các giấy tờ cùng ảnh nhãn và hoá đơn mua hàng, phòng khi cần phản ánh về sau.
Người bán từ chối cho xem, nói giấy tờ "để ở công ty" mãi không gửi, hoặc đưa giấy tờ của một sản phẩm khác, là những tín hiệu đáng cân nhắc hơn mọi lời giới thiệu.
Những hiểu lầm hay gặp
"Đã được Bộ Y tế cấp phép." Thực phẩm thông thường không có giấy phép lưu hành của Bộ Y tế. Câu này thường xuất hiện khi người bán lẫn tự công bố ở tỉnh với đăng ký thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, hoặc với giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm.
"Có tự công bố nghĩa là chất lượng được nhà nước bảo đảm." Tự công bố là cơ sở tự chịu trách nhiệm; nhà nước kiểm tra sau. Một sản phẩm có tự công bố vẫn có thể vi phạm nếu lô hàng sau không giữ được như mẫu.
"Có phiếu kiểm nghiệm nên công dụng đã được chứng minh." Phiếu đo chỉ tiêu an toàn, không đo công dụng. Công dụng sức khoẻ của sâm Bố Chính trên người còn ít bằng chứng, như các bài trong danh mục công dụng của trang đã trình bày.
"Không có tự công bố là hàng xấu." Sâm lát bán rời ở vườn, ở chợ thường không qua thủ tục này. Không giấy tờ không có nghĩa là xấu, nhưng anh chị phải tự hỏi và tự kiểm nhiều hơn, và nên mua lượng nhỏ.
"Giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm là giấy cho sản phẩm." Giấy đó nói về cơ sở sản xuất: nhà xưởng, dụng cụ, người làm. Nó khác với hồ sơ công bố của từng sản phẩm, và một số cơ sở nhỏ lẻ thuộc diện không phải cấp giấy này nhưng vẫn phải giữ điều kiện an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Tự công bố sản phẩm có phải xin phép cơ quan nhà nước không?
Không theo nghĩa xin giấy phép. Cơ sở tự công bố, nộp bản tự công bố cho cơ quan được tỉnh chỉ định và công khai, rồi được sản xuất, kinh doanh ngay. Cơ quan quản lý kiểm tra sau, qua hậu kiểm và lấy mẫu trên thị trường.
Gói sâm có số tự công bố có nghĩa là sâm thật Tà Đùng không?
Không. Hồ sơ tự công bố chứng minh sản phẩm đạt các chỉ tiêu an toàn đã kiểm nghiệm, không xác nhận giống cây hay vùng trồng. Muốn biết nơi trồng, anh chị đọc thông tin cơ sở, hỏi người bán và xem thông tin truy xuất nếu có.
Sâm Bố Chính dạng viên nang có cần đăng ký với Bộ Y tế không?
Nếu sản phẩm được định vị là thực phẩm bảo vệ sức khoẻ và nói về công dụng hỗ trợ sức khoẻ, nó phải đi đường đăng ký bản công bố với Bộ Y tế. Trên nhãn phải có số giấy tiếp nhận và câu cho biết sản phẩm không phải là thuốc.
Phiếu kiểm nghiệm cũ hai năm thì có sao không?
Phiếu kèm hồ sơ tự công bố phải còn trong thời hạn khi nộp, nhưng sau đó cơ sở có kiểm nghiệm định kỳ hay không lại là chuyện khác. Phiếu quá cũ so với gói hàng đang bán là điều nên hỏi: sản phẩm hiện nay có còn giống mẫu đã kiểm không.
Mua sâm lát ở vườn không có giấy tờ thì kiểm thế nào?
Nhìn, ngửi, sờ lát sâm, hỏi nơi trồng, ngày phơi, cách làm khô và cách cất. Ghi lại tên người bán và chụp ảnh. Mua lượng vừa dùng để thử. Nếu mua để bán lại thành sản phẩm đóng gói thì cần làm thủ tục như nhà sản xuất.
Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ có sâm có an toàn hơn sâm lát không?
Không nhất thiết. Nhóm này được quản lý chặt hơn về hồ sơ và điều kiện sản xuất, nhưng thường cô đặc hơn sâm lát. Người có bệnh, đang mang thai hay đang dùng thuốc nên hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào trong nhóm này.