Trên gói sâm thường có hai loại mã: mã vạch dạng sọc dùng để quản lý hàng ở quầy thu ngân, và mã QR dẫn tới một trang thông tin. Ba chữ số đầu 893 của mã vạch chỉ cho biết doanh nghiệp đăng ký mã tại tổ chức mã số mã vạch của Việt Nam, không chứng minh sâm trồng ở đâu. Mã QR truy xuất tử tế phải mở ra thông tin của chính lô hàng anh chị đang cầm, như mã lô, ngày thu hoạch hoặc chế biến, nơi trồng, đơn vị đóng gói; nếu chỉ mở ra trang quảng cáo chung cho mọi gói, đó là mã giới thiệu chứ chưa phải truy xuất.
Mã QR rất dễ tạo: bất kỳ ai cũng có thể in một mã dẫn tới bất kỳ trang nào. Vì vậy việc có mã trên bao bì tự nó không nói lên điều gì; điều quan trọng là quét ra cái gì, và cái đó có khớp với gói hàng không.
Bài này giải thích cách đọc kết quả khi quét, dấu hiệu của tem chỉ để trang trí, và cách quét an toàn để không rơi vào trang lừa đảo. Phần làm tem truy xuất từ phía cơ sở sản xuất thuộc về các trang dành cho người trồng; ở đây chỉ nhìn từ phía người mua.
Mã vạch và mã QR: hai thứ khác nhau
Mã vạch dạng sọc trên bao bì bán lẻ thường là mã EAN mười ba chữ số. Nó được tạo ra để máy ở quầy thu ngân đọc nhanh tên hàng và giá trong hệ thống của cửa hàng. Ba chữ số đầu là tiền tố của tổ chức mã số mã vạch quốc gia nơi doanh nghiệp đăng ký; với Việt Nam là 893. Một doanh nghiệp nước ngoài có thể đăng ký mã ở Việt Nam, và một doanh nghiệp Việt Nam có thể đăng ký ở nơi khác. Vì vậy những ứng dụng quét mã vạch rồi báo "xuất xứ Việt Nam" chỉ đang đọc tiền tố, không kiểm được nơi trồng sâm.
Mã vạch cũng không thay đổi theo lô. Mọi gói cùng một sản phẩm, cùng quy cách thường mang cùng một mã vạch. Nó cho biết "đây là sản phẩm gì của ai", không cho biết "gói này làm ngày nào".
Mã QR thì là một đường dẫn được mã hoá thành hình vuông. Nó có thể dẫn tới trang giới thiệu của cơ sở, trang bán hàng, một video, hoặc một hệ thống truy xuất có dữ liệu theo lô. Giá trị của mã QR hoàn toàn nằm ở trang mà nó dẫn tới, và ở chỗ trang ấy có được cập nhật theo từng lô hàng hay không.
Quét ra cái gì và tin được tới đâu
Bảng dưới xếp những kết quả hay gặp khi quét mã QR trên gói sâm, từ ít thông tin tới nhiều thông tin. Cột cuối là gợi ý mức tin cho người mua lẻ.
| Quét ra | Thực chất là gì | Mức tin gợi ý |
|---|---|---|
| Trang không mở được, lỗi, hết hạn | Mã hỏng hoặc trang đã bị bỏ | Không dựa được; hỏi người bán |
| Trang chủ hoặc trang bán hàng của cơ sở | Mã giới thiệu, giống danh thiếp | Biết được ai bán, chưa phải truy xuất |
| Trang mô tả sản phẩm chung, không có mã lô | Thông tin sản phẩm, giống nhau cho mọi gói | Hữu ích để đối chiếu nhãn, chưa nói gì về lô |
| Trang có mã lô, ngày chế biến, nơi trồng | Truy xuất theo lô | Tốt; đối chiếu mã lô với số in trên gói |
| Trang có mã riêng từng gói, đếm số lần quét | Truy xuất theo gói, chống giả | Tốt nhất; số lần quét bất thường là dấu hiệu nên hỏi |
Phần lớn sản phẩm của cơ sở nhỏ dừng ở hàng thứ hai hoặc thứ ba. Điều đó không xấu, chỉ cần anh chị hiểu đúng rằng mình đang xem một trang giới thiệu chứ không phải hồ sơ của gói sâm trong tay.
Một trang truy xuất tử tế có những gì
Một trang truy xuất theo lô thường có tên sản phẩm, tên và địa chỉ đơn vị chịu trách nhiệm, mã lô hoặc số lô, ngày thu hoạch hoặc ngày nhập nguyên liệu, ngày chế biến và đóng gói, nơi trồng ở mức thôn, vùng hoặc mã số vùng trồng nếu có, và các giấy tờ liên quan như bản tự công bố, phiếu kiểm nghiệm, chứng nhận. Các hệ thống tốt còn cho xem các bước trung gian: ai thu mua, ai sơ chế, ai đóng gói.
Điều quan trọng nhất là sự khớp. Mã lô trên trang phải khớp với mã lô in trên gói. Ngày đóng gói trên trang phải khớp với ngày sản xuất in trên nhãn. Tên sản phẩm và quy cách phải khớp. Một trang đầy đủ thông tin nhưng không khớp với gói hàng thì không còn là thông tin của gói đó.
Ở Việt Nam, việc triển khai truy xuất nguồn gốc cho hàng hoá được định hướng từ Đề án của Thủ tướng Chính phủ theo Quyết định 100/QĐ-TTg năm 2019, với cổng truy xuất nguồn gốc quốc gia do cơ quan khoa học và công nghệ quản lý. Nhiều doanh nghiệp dùng các nền tảng tư nhân kết nối với cổng này. Người mua lẻ không cần biết cơ cấu hệ thống; chỉ cần nhìn xem trang có thông tin theo lô và có khớp hay không.
Dấu hiệu của tem chỉ để trang trí
Mọi gói cùng một mã. Quét hai gói khác ngày sản xuất mà ra đúng một trang, không có số lô nào, nghĩa là mã đó không truy xuất được lô hàng.
Trang toàn lời quảng cáo. Không có mã lô, ngày tháng, nơi trồng; chỉ có hình ảnh đẹp, công dụng, lời khen của khách và nút đặt hàng.
Tên miền không liên quan. Trang mở ra thuộc một tên miền lạ, không có tên cơ sở, hoặc chuyển hướng qua nhiều trang trung gian trước khi hiện nội dung.
Ngày tháng không khớp. Trang ghi ngày đóng gói khác với nhãn, hoặc ghi ngày thu hoạch sau ngày sản xuất.
Luôn báo "chính hãng" dù quét bao nhiêu lần. Với tem chống giả có mã riêng từng gói, hệ thống thường cho biết số lần mã đã được quét. Một gói mới mua mà mã đã bị quét rất nhiều lần, hoặc trang không có thông tin này dù quảng cáo là tem chống giả, đều đáng hỏi lại.
Tem dán đè, lớp cào bị cào sẵn. Với tem có lớp phủ để cào lấy mã, lớp phủ đã bị cào trước khi anh chị mua là dấu hiệu tem có thể đã được dùng hoặc sao chép.
Quét mã an toàn trên điện thoại
Mã QR có thể dẫn tới trang lừa đảo như bất kỳ đường dẫn nào. Thói quen dưới đây giúp anh chị đọc thông tin mà không gặp rủi ro:
- Dùng ứng dụng camera có sẵn của điện thoại hoặc ứng dụng quét quen thuộc, không cài ứng dụng lạ chỉ để quét một mã trên bao bì.
- Trước khi mở, nhìn tên miền mà điện thoại hiện ra. Tên miền lạ, dài, toàn ký tự vô nghĩa thì cân nhắc không mở.
- Trang truy xuất chỉ cần cho xem thông tin. Không nhập mật khẩu, mã xác thực, thông tin ngân hàng hay số căn cước trên trang mở ra từ mã QR bao bì.
- Không tải tệp hay cài ứng dụng mà trang yêu cầu để "xem chứng nhận".
- Nếu trang đòi đăng nhập tài khoản mạng xã hội để xem nguồn gốc, đóng trang lại.
- Chụp màn hình trang truy xuất cùng ảnh gói hàng để đối chiếu và lưu làm bằng chứng nếu cần.
Tem QR dán chồng lên tem gốc, nhất là ở các quầy hàng đông người, là thủ đoạn từng được cảnh báo với mã thanh toán và có thể gặp ở bao bì. Mã QR trên gói nên được in liền trên bao bì hoặc nằm trong tem niêm phong nguyên vẹn.
Tem chống giả, tem truy xuất, tem OCOP và tem niêm phong: bốn thứ hay bị lẫn
Tem truy xuất. Thường là mã QR, có khi kèm dòng chữ "truy xuất nguồn gốc". Việc của nó là dẫn tới thông tin về đường đi của lô hàng: trồng ở đâu, ai làm, làm ngày nào. Nó không tự chứng minh hàng thật; nó chỉ có giá trị khi thông tin quét ra khớp với gói hàng.
Tem chống giả. Thường có lớp phủ cào, ánh bảy màu, hoặc mã riêng cho từng gói kèm thông báo số lần đã quét. Việc của nó là làm cho bao bì khó bị sao chép. Một gói có tem chống giả chưa chắc có thông tin truy xuất, và ngược lại.
Tem hay biểu trưng OCOP. Cho biết sản phẩm đã được đánh giá, phân hạng sao trong chương trình mỗi xã một sản phẩm. Nó không phải tem truy xuất; muốn kiểm sao thì tra quyết định công nhận, như bài riêng về OCOP trong danh mục này đã hướng dẫn.
Tem niêm phong. Dán ngang miệng túi, nắp hũ hay mép hộp, để biết sản phẩm chưa bị mở. Với người mua, đây là tem đáng nhìn đầu tiên: niêm phong rách, bong mép, dán lại lệch, thì mọi mã in bên trong cũng mất ý nghĩa.
Khi một tem làm nhiều việc. Có những tem gộp cả mã QR truy xuất, lớp chống giả và chức năng niêm phong trong một miếng dán. Điều đó tiện, nhưng anh chị vẫn kiểm từng việc riêng: tem còn nguyên chưa, quét ra thông tin lô chưa, thông tin ấy có khớp nhãn không. Không vì có một miếng tem nhiều màu mà bỏ qua bước đọc nhãn.
Không có mã thì giữ lại gì
Rất nhiều gói sâm tốt của hộ làm nhỏ không có mã QR, không có mã vạch. Với người mua, phần thay thế đơn giản là tự lưu một bộ hồ sơ nhỏ: ảnh chụp mặt trước và mặt sau gói hàng, ảnh nơi mua, hoá đơn hoặc tin nhắn chuyển khoản, tên người bán và cách liên lạc. Bộ hồ sơ ấy làm đúng việc của truy xuất ở mức người tiêu dùng: biết mình mua từ ai, khi nào.
Nếu mua nhiều gói để chia cho người thân hoặc làm quà, ghi ngày mua và nơi mua lên mỗi gói. Khi ai đó dùng thấy có vấn đề, anh chị biết ngay gói nào, mua ở đâu, và người bán cũng có căn cứ để kiểm lại lô hàng của họ.
Với hàng mua trên mạng, bộ hồ sơ ấy nên có thêm ảnh chụp bài rao lúc anh chị đặt hàng: hình ảnh, mô tả, khối lượng, lời giới thiệu về nơi trồng. Bài rao có thể được sửa sau đó, còn ảnh chụp thì giữ nguyên. Nếu gói hàng nhận về khác bài rao, đó là căn cứ rõ ràng để đề nghị đổi, và cũng là thứ người bán khó phủ nhận nhất.
Một điều nữa: mã QR đẹp không bù được cho nhãn thiếu. Gói hàng có mã QR mà không có đơn vị chịu trách nhiệm, không có hạn dùng, thì vẫn là gói hàng thiếu thông tin. Hãy đọc nhãn trước, quét mã sau.
Câu hỏi thường gặp
Mã vạch bắt đầu bằng 893 có phải sâm Việt Nam không?
Tiền tố 893 chỉ cho biết doanh nghiệp đăng ký mã vạch tại tổ chức mã số mã vạch của Việt Nam. Nó không chứng minh nơi trồng hay nơi chế biến. Muốn biết sâm trồng ở đâu, anh chị đọc nhãn, hỏi người bán và xem thông tin truy xuất theo lô nếu có.
Quét mã QR ra trang bán hàng thì có phải hàng giả không?
Không hẳn. Nhiều cơ sở dùng mã QR như danh thiếp, dẫn về trang của mình. Đó là mã giới thiệu, chưa phải truy xuất. Anh chị vẫn đọc nhãn, hạn dùng và đơn vị chịu trách nhiệm như với gói hàng không có mã.
Trang truy xuất ghi khác với nhãn thì làm gì?
Chụp màn hình trang và ảnh nhãn, hỏi người bán vì sao khác. Có khi chỉ là cơ sở chưa cập nhật lô mới, có khi là bao bì bị dùng cho hàng khác. Nếu câu trả lời không rõ ràng, anh chị có quyền không mua hoặc yêu cầu đổi.
Có nên tin ứng dụng quét mã vạch báo hàng "chính hãng" không?
Các ứng dụng quét mã vạch thường chỉ tra mã trong cơ sở dữ liệu của chúng hoặc đọc tiền tố, không kiểm được hàng thật hay giả. Kết quả ấy chỉ để tham khảo; nhãn, người bán và thông tin truy xuất theo lô đáng tin hơn.
Quét mã QR trên bao bì có thể bị lừa đảo không?
Có thể, nếu mã dẫn tới trang giả hoặc tem bị dán đè. Xem tên miền trước khi mở, không nhập mật khẩu, mã xác thực, thông tin ngân hàng, không cài ứng dụng lạ. Trang truy xuất thật chỉ cần cho anh chị xem thông tin.
Sâm mua ở vườn không có mã thì làm sao truy lại?
Tự lưu ảnh túi hàng, nơi mua, tên người bán, cách liên lạc và tin nhắn chuyển khoản. Với người tiêu dùng, chừng ấy đủ để biết mình mua từ ai, khi nào, và có căn cứ hỏi lại khi cần.