Người khoẻ uống một ly nhỏ nước sâm Bố Chính lúc bụng đói thường không gặp vấn đề gì, vì đây là đồ uống từ một loại củ nhiều tinh bột và chất nhầy, không có chất kích thích như cà phê hay trà đặc. Tuy vậy, uống sau bữa ăn khoảng nửa tiếng đến một tiếng, hoặc uống kèm bữa sáng, vẫn dễ chịu hơn cho đa số người.
Ba thứ quyết định uống lúc đói có ổn hay không: nước sâm có đường hay không, nóng hay lạnh, và người uống có đang có bệnh dạ dày, bệnh đường huyết hay không. Người có bệnh hoặc đang uống thuốc nên hỏi bác sĩ trước; mục Dùng an toàn của trang có bài riêng cho từng nhóm người.
Vì sao câu hỏi "uống lúc đói" hay được đặt ra
Nhiều người quen lời dặn "sâm thì đừng uống lúc đói" nhưng ít ai biết lời dặn đó từ đâu. Phần lớn nó đến từ nhân sâm, loại sâm họ Ngũ gia bì mà người ta cho là "nóng", dễ làm cồn cào, hồi hộp khi bụng rỗng. Sâm Bố Chính là cây khác hẳn, thuộc họ Bông, củ có vị ngọt nhạt, nhiều tinh bột và chất nhầy. Lời dặn của loại này không tự động đúng với loại kia.
Lý do thứ hai là thói quen uống nước sâm ngọt. Nồi nước sâm nấu kiểu gia đình thường có đường phèn, la hán, táo đỏ. Một ly lớn nước ngọt uống lúc bụng rỗng làm đường huyết lên nhanh rồi xuống nhanh, có người thấy chóng mặt, run tay, đói cồn cào hơn lúc trước. Cảm giác ấy dễ bị đổ cho sâm, trong khi thủ phạm chính là lượng đường.
Lý do thứ ba là nhiệt độ. Một ly nước sâm lấy từ tủ lạnh ra, uống ngay lúc sáng sớm khi chưa ăn gì, có thể làm người có dạ dày nhạy cảm bị co thắt, đầy hơi. Chuyện này xảy ra với mọi đồ uống lạnh, không riêng gì sâm. Tách ba yếu tố này ra thì câu trả lời rõ hơn nhiều.
Ai uống lúc đói thường không sao, ai nên tránh
Người khoẻ, không có bệnh nền. Uống một ly nhỏ, chừng một cốc trà, nước sâm không đường hoặc ít đường, ấm hoặc nguội, lúc sáng sớm thường không thấy khó chịu. Nếu thấy cồn cào, nóng rát hay đầy bụng thì chuyển sang uống sau bữa, đơn giản vậy thôi.
Người có bệnh dạ dày, trào ngược. Nhóm này nên uống sau ăn, tránh đồ uống lạnh và ngọt lúc bụng rỗng. Có viêm loét đang điều trị thì hỏi bác sĩ trước khi thêm bất kỳ thức uống thường xuyên nào.
Người tiểu đường, tiền tiểu đường, đang dùng thuốc hạ đường huyết. Ly nước sâm có đường uống lúc đói là tình huống nên tránh nhất. Uống không đường, uống kèm bữa và báo bác sĩ biết mình đang dùng sâm.
Người hay hạ đường huyết, người lớn tuổi ăn ít. Không nên lấy nước sâm thay bữa sáng. Ly nước có đường làm no giả một lúc rồi đói lả nhanh hơn.
Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ. Không thuộc phạm vi một câu trả lời nhanh. Đọc bài riêng ở mục Dùng an toàn và hỏi bác sĩ.
Uống lúc nào trong ngày thì dễ chịu hơn
Bảng dưới là kinh nghiệm thường gặp ở các gia đình quen nấu nước sâm, không phải lịch dùng do thầy thuốc chỉ định.
| Thời điểm | Thường thấy | Gợi ý |
|---|---|---|
| Sáng sớm, bụng rỗng | Người khoẻ thường không sao; người dạ dày yếu dễ cồn cào nếu nước lạnh, ngọt | Ly nhỏ, ấm, không đường; hoặc chờ ăn sáng |
| Kèm bữa sáng | Dễ chịu, nước sâm như một món uống trong bữa | Hợp với người lớn tuổi, người hay đói lả |
| Sau bữa trưa 30–60 phút | Thời điểm phổ biến nhất, nhất là ngày nóng | Có thể uống nguội hoặc mát, ít đường |
| Chiều muộn, đi làm về | Nhiều người thích ly mát lúc này | Nếu chưa ăn gì từ trưa, ăn nhẹ trước |
| Buổi tối | Không có chất kích thích nên ít ảnh hưởng giấc ngủ; uống nhiều thì hay dậy đi tiểu | Uống ít, trước giờ ngủ một hai tiếng |
Nhìn bảng sẽ thấy điểm chung: điều làm khó chịu thường là lượng lớn, nước lạnh và đường, chứ ít khi là bản thân sâm. Giữ ba thứ đó ở mức vừa phải thì giờ uống không còn quá quan trọng.
Nước nóng, nước ấm hay nước mát
Sâm Bố Chính có chất nhầy, khi còn ấm nước sâm trơn và dịu ở cổ, khi lạnh thì sánh lại, hơi đặc. Nhiều người thích uống ly mát vào trưa nóng, nhưng nếu uống lúc bụng rỗng thì ly ấm hoặc nguội ở nhiệt độ phòng thường dễ chịu hơn. Lý do là dạ dày rỗng phản ứng mạnh hơn với đồ lạnh, nhất là khi uống nhanh một hơi.
Nếu nhà anh chị cất nước sâm trong ngăn mát, sáng ra rót một ly để trên bàn trong lúc làm việc khác, mười lăm phút sau uống là vừa. Không nên hâm cả bình mỗi sáng rồi để nguội lại cất vào tủ, vì đun đi đun lại nhiều lần làm nước dễ hỏng hơn; chỉ hâm đúng phần mình uống.
Với lát sâm hãm như trà, nước vừa hãm xong còn nóng, nên để nguội bớt rồi mới uống. Đồ uống quá nóng, trên khoảng 65 độ C, được Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp vào nhóm "có thể gây ung thư" cho thực quản từ năm 2016. Lời khuyên này áp cho mọi đồ uống nóng, kể cả trà và nước sâm.
Có đường hay không đường: chỗ dễ sai nhất
Nước sâm Bố Chính để không đường có vị ngọt rất nhạt của tinh bột, hơi trơn, nhiều người lần đầu thấy "lạ miệng". Vì vậy đa số công thức nhà làm đều thêm đường phèn hoặc nấu chung với la hán, táo đỏ, mía lau. Thêm cho dễ uống không có gì sai, nhưng nên biết mình đang uống một ly nước ngọt.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) trong hướng dẫn năm 2015 khuyên người lớn và trẻ em giữ lượng đường tự do dưới 10% tổng năng lượng mỗi ngày, tốt hơn nữa là dưới 5%. Với người lớn ăn khoảng 2.000 kcal một ngày, 5% tương đương chừng 25 gam đường, khoảng sáu thìa cà phê. Một ly nước sâm lớn pha ngọt kiểu hàng quán có khi đã chiếm phần lớn con số này.
Muốn uống lúc đói mà không bị cồn cào, cách đơn giản nhất là bớt đường. Có thể nấu nồi nước sâm không đường, khi rót ra ly mới thêm chút đường cho người cần, hoặc dùng vị ngọt tự nhiên của vài quả táo đỏ, một lát la hán. Người trong nhà quen dần với vị nhạt sau vài tuần, đó cũng là lúc ly nước sâm thật sự là đồ uống tốt cho ngày nóng.
Khi nào nên ngừng và đổi cách uống
Uống lúc đói mà gặp một trong những dấu hiệu dưới đây thì chuyển sang uống sau bữa, bớt lượng, bỏ đường hoặc ngừng hẳn vài hôm để xem:
- Cồn cào, nóng rát vùng thượng vị, ợ chua trong vòng một giờ sau khi uống.
- Đầy hơi, sôi bụng, đi ngoài phân lỏng, nhất là khi uống ly lớn hoặc nước sâm nấu đặc.
- Run tay, vã mồ hôi, chóng mặt khoảng một hai giờ sau ly nước ngọt uống lúc chưa ăn gì, dấu hiệu hay gặp của đường huyết lên xuống nhanh.
- Ngứa, nổi mẩn, sưng môi: hiếm gặp nhưng là dấu hiệu dị ứng, phải ngừng và đi khám nếu kèm khó thở.
- Bất kỳ khó chịu nào lặp lại nhiều lần dù đã đổi giờ uống.
Dấu hiệu nặng như khó thở, đau bụng dữ dội, nôn ra máu thì không còn là chuyện giờ uống, cần đến cơ sở y tế ngay. Với những khó chịu nhẹ, đổi một yếu tố mỗi lần (giờ uống, nhiệt độ, lượng đường) sẽ giúp anh chị biết đâu là nguyên nhân.
Một buổi sáng mẫu cho người muốn uống sâm
Để dễ hình dung, đây là một nhịp hay gặp ở những nhà quen dùng sâm vùng hồ Tà Đùng. Tối hôm trước nấu nồi nước sâm không đường, để nguội, cất ngăn mát. Sáng dậy uống một ly nước lọc trước, sau đó ăn sáng bình thường, có thể là bát cháo, ổ bánh mì hay đĩa xôi. Ăn xong chừng nửa tiếng mới rót một ly nhỏ nước sâm, để nguội bớt cái lạnh, ai thích thì thêm chút đường.
Cách này giữ được cả hai điều: ly nước lọc buổi sáng không bị thay bằng nước ngọt, và ly nước sâm đến khi bụng đã có thức ăn đỡ. Ngày nào bận, không kịp ăn sáng, thì cứ uống ly nhỏ nước sâm ấm không đường cũng không sao với người khoẻ, nhưng đừng để nó thành bữa sáng.
Với người già trong nhà, những người hay ăn ít buổi sáng, nên đặt ly nước sâm cạnh bữa ăn chứ không đưa riêng lúc bụng rỗng. Người có bệnh mạn tính thì mang theo thông tin mình đang uống sâm khi đi tái khám, để bác sĩ cân nhắc chung với thuốc đang dùng.
Những hiểu lầm quanh chuyện uống sâm lúc đói
"Uống lúc đói thì sâm ngấm tốt hơn." Câu này hay được truyền miệng nhưng không có cơ sở cho sâm Bố Chính. Chưa có nghiên cứu nào trên người so sánh uống lúc đói với uống sau ăn đối với loại củ này. Nước sâm là đồ uống từ củ nhiều tinh bột; cơ thể tiêu hoá nó như tiêu hoá một bát chè loãng, không có lý do gì để tin rằng bụng rỗng làm nó "bổ" hơn.
"Sâm nào cũng nóng, uống lúc đói dễ bốc hoả." Đây là cách nghĩ gộp mọi thứ tên "sâm" làm một. Nhân sâm, hồng sâm, sâm Bố Chính, sâm đất, sâm dây là những cây khác họ, khác thành phần. Dân gian quanh vùng trồng sâm Bố Chính dùng nó nấu nước mát mùa hè, tức là xếp nó về phía "mát", không phải phía "nóng". Chuyện mát nóng là cách phân loại của y học cổ truyền, có bài riêng ở mục Công dụng của trang.
"Uống lúc đói thấy cồn cào là do sâm mạnh." Cảm giác cồn cào thường đến từ đường và nhiệt độ lạnh, hoặc từ chính cái đói. Muốn biết có phải do sâm hay không, thử uống một ly nhỏ nước sâm không đường, để ấm, vào lúc bụng rỗng; nếu vẫn khó chịu thì cơ thể mình không hợp uống lúc đói, chuyển sang sau bữa là xong.
"Đã uống sâm buổi sáng thì không cần ăn sáng." Ly nước sâm làm no một lúc vì có nước và chút tinh bột, nhưng không thay được bữa ăn. Người bỏ bữa sáng rồi uống sâm cầm hơi thường đói lả giữa buổi, ăn bù nhiều vào bữa trưa.
Câu hỏi thường gặp
Uống nước sâm lúc đói có làm hại dạ dày không?
Với người khoẻ, một ly nhỏ nước sâm ấm, ít đường thường không gây hại. Người có bệnh dạ dày, trào ngược nên uống sau ăn, tránh nước lạnh và ngọt lúc bụng rỗng, và hỏi bác sĩ nếu đang điều trị. Nếu thấy nóng rát, ợ chua sau khi uống thì đổi sang sau bữa.
Sáng ngủ dậy uống nước sâm trước hay nước lọc trước?
Nên uống nước lọc trước. Cơ thể cần nước sau một đêm, và nước lọc không có đường hay tinh bột. Ly nước sâm để sau bữa sáng hoặc giữa buổi sẽ dễ chịu hơn, nhất là với người có dạ dày nhạy cảm.
Uống nước sâm thay bữa sáng được không?
Không nên. Nước sâm, kể cả khi có đường, không đủ đạm, chất béo và các chất cần cho một bữa ăn. Uống thay bữa dễ đói lả giữa buổi, nhất là người lớn tuổi và người có bệnh đường huyết. Nên coi nó là đồ uống đi kèm bữa.
Đang uống thuốc buổi sáng thì uống nước sâm cách bao lâu?
Không có khoảng cách chuẩn cho sâm Bố Chính. Cách thận trọng là uống thuốc bằng nước lọc, không dùng nước sâm để chiêu thuốc, và hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về việc dùng sâm đều đặn cùng loại thuốc mình đang dùng.
Uống nước sâm buổi tối có mất ngủ không?
Sâm Bố Chính không chứa caffeine hay chất kích thích được biết đến, nên thường không gây mất ngủ. Điều hay gặp hơn là uống nhiều nước trước giờ ngủ thì phải dậy đi tiểu. Uống ít và trước giờ ngủ một hai tiếng là vừa.
Trẻ em uống nước sâm lúc đói được không?
Câu hỏi về trẻ em cần bác sĩ nhi trả lời theo từng cháu. Nếu bác sĩ đồng ý, nên cho trẻ uống lượng nhỏ, không đường hoặc rất ít đường, sau bữa ăn. Mục Dùng an toàn của trang có bài riêng về trẻ nhỏ.