Củ sâm Bố Chính tươi gửi đi xa được nếu chặng giao trong khoảng một đến hai ngày, củ lành lặn, không rửa, được gói giấy khô và xếp trong thùng thoáng khí. Quá ba ngày trên đường, nhất là mùa nóng hoặc qua cuối tuần, khả năng củ úng một phần tăng rõ, và lúc đó nên đổi sang gửi lát khô.
Củ tươi là hàng sống: sau khi đào lên nó vẫn hô hấp, thoát hơi nước, và mọi vết dập đều thành chỗ hỏng lan ra. Đóng gói đúng không làm củ tươi lâu hơn bản chất của nó, mà chỉ giữ cho củ không hỏng nhanh hơn mức tự nhiên trong lúc nằm trong kho, trên xe.
Bài này dành cho người mua củ tươi ở Tà Đùng hoặc nhận củ từ người quen trồng, muốn gửi về cho gia đình ở thành phố hay tỉnh khác. Phần cuối là việc người nhận nên làm khi mở thùng.
Vì sao củ tươi dễ hỏng trên đường
Củ sâm Bố Chính chứa nhiều nước và chất nhầy. Khi còn trong đất, vỏ củ là lớp bảo vệ; khi đào lên, vỏ bị trầy ở chỗ va chạm với cuốc, xẻng, với các củ khác. Mỗi vết trầy là cửa cho nấm mốc và vi khuẩn sẵn có trong đất đi vào. Ở nhiệt độ mát và không khí khô, vết trầy se mặt lại; ở chỗ nóng và ẩm, nó mềm ra, thâm dần rồi úng lan sang phần thịt củ bên cạnh.
Thứ hai là hơi nước. Củ tươi liên tục thoát hơi nước. Trong túi ni lông kín, hơi nước không có đường ra, đọng lại thành giọt trên thành túi rồi chảy ngược về mặt củ. Chính lớp ẩm này, cộng với nhiệt trong thùng hàng, là nguyên nhân phổ biến nhất khiến người nhận mở ra thấy củ nhớt, có mùi chua dù lúc gửi đi trông rất đẹp.
Thứ ba là sức ép. Thùng hàng trong kho chuyển phát và trên xe khách thường bị xếp chồng. Củ xếp nhiều lớp, không có đệm, sẽ dập ở lớp dưới cùng. Ba nguyên nhân này cho ra ba nguyên tắc đóng gói: giữ củ lành, cho củ thở, và chống đè. Mọi bước bên dưới đều quay về ba điều đó.
Chặng bao xa thì còn nên gửi củ tươi
Khoảng cách tính bằng ki lô mét không nói được nhiều bằng thời gian củ nằm trong thùng, tính từ lúc đóng tới lúc người nhận mở. Bảng dưới là kinh nghiệm chung của người gửi nông sản củ, không phải con số đo riêng cho sâm Bố Chính:
| Thời gian trong thùng | Có nên gửi củ tươi | Điều cần làm thêm |
|---|---|---|
| Dưới một ngày (cùng tỉnh, tỉnh liền kề) | Nên | Gói giấy, thùng thoáng là đủ |
| Một đến hai ngày | Được, nếu đóng gói kỹ | Chọn củ thật lành, gửi đầu tuần, báo người nhận chờ hàng |
| Hai đến ba ngày | Cân nhắc | Chỉ gửi mùa mát; gửi kèm một túi lát khô để phòng hờ |
| Trên ba ngày hoặc qua kỳ nghỉ | Không nên | Đổi sang lát khô, hoặc sơ chế, đông lạnh rồi gửi hàng lạnh nếu có dịch vụ |
Nếu không chắc chặng giao mất bao lâu, hỏi thẳng nhà xe hoặc đơn vị chuyển phát thời gian giao thực tế tới đúng địa chỉ người nhận, không chỉ tới thành phố. Hàng tới bưu cục quận rồi chờ thêm một ngày mới giao là chuyện thường gặp.
Chọn củ để gửi: loại ngay từ đầu những củ sẽ hỏng
Chọn củ nguyên vẹn. Củ không gãy đầu, không trầy sâu, không có vết thâm hay chỗ mềm khi ấn nhẹ. Củ gãy đôi vẫn nấu ngon, nhưng nên giữ lại nấu ngay tại chỗ hoặc ăn trong ngày, đừng cho vào thùng gửi đi.
Củ còn đất khô thì càng tốt. Lớp đất khô bám ngoài vỏ là lớp đệm tự nhiên, lại không làm củ ướt. Chỉ phủi bớt đất cục, đừng rửa. Củ đã rửa thì phải hong thật ráo mặt ngoài trong bóng râm, thoáng gió, trước khi gói.
Củ vừa đào hơi ướt thì hong trước. Nếu củ mới đào lên sau mưa, đất bám còn ướt, để củ nằm rải một lớp ở chỗ râm mát vài giờ cho mặt vỏ se lại. Gói lúc củ còn ướt là gần như chắc chắn úng.
Không gửi chung củ tốt với củ nghi ngờ. Một củ bắt đầu úng trong thùng làm ẩm và lây sang các củ xung quanh. Thà gửi ít củ mà củ nào cũng chắc, còn hơn gửi đầy thùng rồi một nửa phải bỏ.
Đóng gói từng bước
Dụng cụ cần: thùng các tông cứng vừa với lượng củ, giấy kraft hoặc giấy sạch không in mực, dao rọc giấy, băng keo. Không cần đồ đắt tiền:
- Đục vài lỗ nhỏ trên hai mặt bên của thùng để không khí lưu thông, lỗ nhỏ vừa đủ không để củ lọt ra.
- Lót đáy thùng một lớp giấy vò nhẹ làm đệm và hút ẩm.
- Quấn từng củ, hoặc từng cặp củ nhỏ, bằng một lớp giấy khô. Giấy hút hơi nước thoát ra và ngăn củ cọ vào nhau.
- Xếp củ nằm ngang thành một lớp, nhiều nhất hai lớp, giữa hai lớp có giấy chèn. Không dựng đứng củ, không nhồi chặt.
- Chèn giấy vò vào các khe để lắc thùng không nghe tiếng củ xê dịch, rồi phủ một lớp giấy lên trên cùng.
- Đặt thiệp dặn lên trên lớp giấy, dán thùng, ghi ngoài thùng "nông sản tươi, không đè, để nơi thoáng" theo cách đơn vị vận chuyển cho phép.
Không bọc củ trong túi ni lông kín, không quấn màng bọc thực phẩm. Nếu buộc phải dùng túi để giữ sạch, dùng túi lưới hoặc túi giấy có lỗ. Cũng đừng dùng giấy báo cũ áp trực tiếp lên củ sẽ ăn, vì mực in không phải thứ nên dính vào thực phẩm.
Gửi xe khách hay chuyển phát, gửi ngày nào
Xe khách tuyến cố định từ vùng Tà Đùng về các thành phố thường nhanh cho những điểm dọc tuyến, người nhận ra bến hoặc văn phòng nhà xe lấy được trong ngày. Điểm yếu là khoang hành lý dưới gầm xe có thể nóng vào trưa nắng và hàng bị xếp chồng. Nếu gửi xe, đưa thùng tận tay phụ xe, nhờ để chỗ không bị đè và báo người nhận giờ xe tới để lấy ngay, đừng để thùng nằm qua đêm ở văn phòng.
Chuyển phát giao tận cửa thì tiện cho người nhận, nhưng hàng đi qua nhiều kho, nhiều lần bốc xếp. Chọn gói giao nhanh nhất có thể, hỏi rõ thời gian giao tới đúng phường xã của người nhận. Một số đơn vị có quy định riêng về nông sản tươi; hỏi trước để biết có nhận không và cần ghi gì ngoài thùng.
Về ngày gửi, nên gửi từ đầu đến giữa tuần, tránh chiều thứ Sáu và trước các kỳ nghỉ, vì hàng dễ nằm kho thêm một hai ngày. Gửi buổi sáng để hàng kịp đi trong chuyến đầu. Mùa nắng nóng nhất trong năm thì cân nhắc kỹ: nếu không có cách giao trong ngày, gửi lát khô sẽ yên tâm hơn.
Có nên dùng thùng xốp và túi đá không
Nhiều người nghĩ cứ cho củ vào thùng xốp với túi đá là chắc. Với củ sâm tươi, cách này có hai mặt. Thùng xốp giữ mát tốt nhưng kín hơi, đúng điều củ tươi không thích; túi đá tan chảy hoặc đọng hơi nước làm ướt củ. Đi chặng ngắn mà mở ra đúng lúc thì không sao, còn hàng bị chậm một ngày thì thùng xốp kín lại thành nơi củ úng nhanh nhất.
Nếu chặng giao qua vùng rất nóng và anh chị muốn giữ mát, cách dung hoà là: túi đá gel loại đóng kín, quấn thêm khăn hoặc nhiều lớp giấy, đặt ở một góc thùng, không chạm trực tiếp vào củ; giữa túi đá và củ có lớp giấy dày hút hơi nước; nắp thùng không dán kín hoàn toàn, chừa khe thoáng. Không đổ đá viên rời vào thùng.
Cũng không nên làm củ lạnh sâu kéo dài. Nhiều loại củ vùng nhiệt đới để quá lạnh lâu ngày sẽ bị hỏng mô, thâm ruột. Với sâm Bố Chính chưa có hướng dẫn riêng về nhiệt độ vận chuyển, nên mục tiêu là "mát và khô" chứ không phải "lạnh như tủ đông". Phần lớn chuyến hàng một đến hai ngày ở mùa mát không cần túi đá; đóng gói thoáng và giao nhanh quan trọng hơn.
Người nhận làm gì khi mở thùng
Củ tươi tới nơi mới chỉ đi được nửa đường; nửa còn lại phụ thuộc vào việc người nhận xử lý trong giờ đầu. Nên nhắn trước cho người nhận các bước sau:
- Mở thùng ngay khi nhận, không để thùng nằm ở hành lang hay cốp xe thêm nửa ngày.
- Gỡ giấy, trải củ ra một lớp ở chỗ thoáng mát, nhìn và ấn nhẹ từng củ.
- Củ có vết thâm nhỏ: cắt bỏ phần thâm rộng ra một chút, nấu ngay trong ngày.
- Củ mềm nhũn, chảy nước hoặc có mùi chua, mùi mốc: bỏ, không tiếc, và tách khỏi củ lành.
- Củ lành: để nguyên vỏ, không rửa, quấn giấy khô, cho vào ngăn mát, nấu dần trong vài ngày.
- Chưa nấu kịp: rửa, gọt, cắt khúc, chần qua nước sôi, để ráo rồi cho ngăn đông theo từng phần một lần nấu.
Nếu người nhận mở ra thấy phần lớn củ hỏng, đừng cố nấu phần ranh giới. Hỏi lại người gửi xem chặng nào bị chậm để lần sau đổi cách gửi; đó là thông tin quý hơn việc cứu vài củ đã úng.
Khi nào nên đổi sang gửi lát khô hoặc sơ chế trước
Có những chuyến hàng không đáng để mạo hiểm với củ tươi: người nhận đi vắng, địa chỉ ở vùng xa bưu cục, chặng giao qua kỳ nghỉ lễ, hoặc người nhận không quen nấu nướng và sẽ để củ trong tủ cả tuần. Với những trường hợp này, lát khô cho cùng món nước sâm, món canh mà không có rủi ro úng trên đường.
Nếu gia đình người nhận đặc biệt thích vị củ tươi, có một cách trung gian: tại nơi mua, gọt sạch, cắt khúc, chần sơ, chia túi rồi cấp đông, sau đó gửi bằng dịch vụ hàng lạnh nếu có. Cách này đòi hỏi tủ đông và dịch vụ vận chuyển lạnh thật sự, không phải thùng xốp với vài túi đá; nếu không có hai thứ đó thì đừng làm, vì củ rã đông giữa đường còn hỏng nhanh hơn củ sống.
Một lựa chọn nữa là gửi phần lớn bằng lát khô, kèm vài củ tươi cho bữa đầu tiên. Nếu củ tươi tới nơi không đẹp, người nhận vẫn có sâm để dùng, món quà không mất trắng. Bên mình thấy đây là cách cân bằng hợp lý nhất cho quà gửi xa giữa người trồng và người thân ở thành phố.
Câu hỏi thường gặp
Củ sâm tươi để ngoài nhiệt độ phòng được mấy ngày?
Thường chỉ vài ngày nếu củ lành, chưa rửa và để nơi thoáng mát; trời nóng ẩm thì ngắn hơn. Không có con số cố định vì còn tuỳ củ đào lúc nào, có trầy không. Mỗi ngày nên nhìn, ấn nhẹ củ; thấy mềm hoặc thâm là nấu ngay.
Có nên rửa sạch củ trước khi gửi cho đẹp không?
Không nên. Củ rửa xong mặt vỏ ẩm, các vết trầy nhỏ bị nước làm mềm, gói vào thùng là dễ úng. Để nguyên đất khô bám ngoài, chỉ phủi bớt cục đất. Người nhận sẽ rửa ngay trước khi nấu.
Gửi củ sâm tươi bằng túi ni lông buộc kín có được không?
Không nên. Túi kín giữ lại hơi nước củ thải ra, đọng giọt trên thành túi rồi làm ướt củ, chỉ sau một ngày đã có thể nhớt và chua. Dùng giấy khô quấn củ, xếp trong thùng các tông có lỗ thoáng.
Củ tới nơi có vài chấm thâm thì còn ăn được không?
Nếu chỉ là vết thâm nhỏ ở bề mặt, thịt củ bên cạnh còn chắc, trắng và không có mùi lạ, cắt bỏ rộng phần thâm rồi nấu ngay. Nếu củ mềm nhũn, chảy nước, có mùi chua hoặc mốc thì bỏ cả củ.
Có cần ghi gì ngoài thùng khi gửi củ tươi?
Ghi rõ tên, địa chỉ, số điện thoại người nhận theo mẫu của đơn vị vận chuyển, và thêm dòng "nông sản tươi, không đè" nếu được phép. Báo trước cho người nhận để họ ở nhà nhận hàng và mở ngay.
Gửi củ sâm tươi vào mùa mưa có khác mùa khô không?
Có. Mùa mưa củ đào lên thường ướt, độ ẩm không khí cao nên dễ úng hơn: phải hong củ cho se mặt trước khi gói, dùng nhiều giấy hút ẩm hơn và chọn chặng giao ngắn nhất. Mùa khô nắng nóng thì lo chuyện nhiệt trong khoang xe nhiều hơn.