Lát sâm Bố Chính khô, bột sâm và hoa sâm khô đóng gói kín thường mang lên chuyến bay nội địa được, cả xách tay lẫn ký gửi. Nước sâm nấu sẵn bị tính là chất lỏng. Khi ra nước ngoài, củ tươi gần như luôn vướng quy định kiểm dịch thực vật của nước đến, còn hàng khô thì phải khai báo trung thực và tuỳ nước có thể bị giữ lại.
Nói gọn: càng khô, càng kín, càng có nhãn rõ thì càng dễ đi. Nhưng quy định hành lý thay đổi theo hãng bay, theo sân bay và theo từng quốc gia, nên bài này chỉ nêu nguyên lý chung để anh chị biết hỏi gì, kiểm ở đâu. Trước mỗi chuyến đi, hãy xem lại quy định hiện hành của hãng bay và của cơ quan hải quan, kiểm dịch nước mình đến.
Bài dành cho khách ghé Tà Đùng mua sâm mang về bằng máy bay, và cho người muốn mang sâm làm quà cho người thân, bạn bè đang sống ở nước ngoài.
Chuyến bay nội địa: dạng nào mang được, để ở đâu
Với các chuyến bay trong nước, sâm lát khô, bột sâm, hoa sâm khô và trà túi lọc là thực phẩm khô thông thường. Đóng trong túi kín, có nhãn, chúng thường được mang theo hành lý xách tay hoặc ký gửi như bánh kẹo, cà phê. Khi qua máy soi, túi lát khô hiện như một khối hàng hữu cơ; nhân viên an ninh có thể hỏi hoặc mở xem, nên để túi ở chỗ dễ lấy và giữ nguyên nhãn gốc.
Củ tươi mang lên chuyến bay nội địa cũng thường được, nhưng có hai chuyện cần tính. Một là đất bám: củ còn đất dễ làm bẩn hành lý và có thể khiến nhân viên yêu cầu kiểm tra kỹ hơn; phủi sạch đất khô, gói giấy, cho vào túi giấy hoặc túi lưới rồi để trong hộp cứng. Hai là thời gian: tính cả đường từ Tà Đùng ra sân bay, thời gian chờ, bay và về nhà, củ có thể nằm trong vali gần trọn ngày. Vali ký gửi nằm trong khoang hàng, bị đè và có lúc chờ ngoài sân đỗ nắng, nên nếu mang củ tươi, để trong hành lý xách tay sẽ chủ động hơn.
Nước sâm nấu sẵn đựng chai, mật ong, sâm ngâm mật ong là chất lỏng hoặc dạng sệt. Quy định về chất lỏng trong hành lý xách tay khác nhau giữa chuyến nội địa và quốc tế, giữa các thời điểm. Cách an toàn nhất là để những thứ này trong hành lý ký gửi, đóng kín, bọc nhiều lớp chống rò và kiểm lại quy định của hãng trước khi ra sân bay.
Dạng sâm và điều cần biết khi đi máy bay
Bảng dưới tóm theo kinh nghiệm chung. Đây không phải quy định chính thức; quyết định cuối cùng thuộc về hãng bay, an ninh sân bay và cơ quan chức năng nước đến:
| Dạng sâm | Chuyến nội địa | Ra nước ngoài |
|---|---|---|
| Lát khô, đóng kín, có nhãn | Thường mang được, xách tay hoặc ký gửi | Phải khai báo; nhiều nước cho mang lượng dùng cá nhân sau kiểm tra, một số nước rất nghiêm |
| Bột sâm | Thường mang được; bột với lượng lớn trong xách tay có thể bị kiểm tra thêm | Phải khai báo; giữ hũ, túi gốc có nhãn |
| Hoa sâm khô, trà túi lọc | Thường mang được | Phải khai báo; hoa và bộ phận cây khô có thể bị xem xét như vật liệu thực vật |
| Củ tươi | Được nhưng dễ hỏng, nên xách tay, gói thoáng | Gần như luôn bị cấm hoặc phải có giấy kiểm dịch, nhất là củ còn đất |
| Nước sâm, sâm ngâm mật ong | Là chất lỏng: ưu tiên ký gửi | Là chất lỏng và thực phẩm chế biến: phải khai báo, dễ bị giữ lại |
Điểm chung của cả hai cột: hàng khô, kín, có nhãn rõ thì dễ đi nhất. Nếu chỉ được chọn một dạng để mang đi xa, chọn lát khô.
Vì sao củ tươi gần như không qua được cửa khẩu nước ngoài
Mỗi quốc gia có hệ thống kiểm dịch thực vật để ngăn sâu bệnh, nấm, hạt cỏ dại từ nơi khác theo hàng hoá vào trong nước. Một củ sâm tươi còn đất là một gói gồm rễ sống, đất và có thể cả trứng côn trùng, bào tử nấm mà mắt thường không thấy. Với cơ quan kiểm dịch, đó là loại hàng rủi ro cao, bất kể nó quý thế nào với người mang.
Vì vậy nhiều nước cấm hoặc hạn chế rất chặt việc mang rễ, củ, cây tươi và đất vào trong hành lý cá nhân, hoặc chỉ cho phép khi có giấy chứng nhận kiểm dịch của nước xuất kèm theo. Giấy này dành cho lô hàng thương mại làm thủ tục bài bản, người đi du lịch mang vài củ làm quà gần như không thể có được. Úc và New Zealand nổi tiếng là nghiêm với hàng thực vật và thực phẩm khai báo ở cửa khẩu; nhiều nước khác cũng có yêu cầu khai báo nông sản tương tự.
Kết luận thực tế: đừng mang củ sâm tươi ra nước ngoài. Nếu người thân ở nước ngoài muốn có sâm, mang lát khô đóng gói kín có nhãn, và chuẩn bị tinh thần là hàng có thể bị kiểm tra, thậm chí bị giữ lại tuỳ quy định từng nước.
Khai báo trung thực: lý do quan trọng nhất
Hàng thực phẩm và thực vật mang theo khi nhập cảnh nhiều nước thường phải được khai trên tờ khai nhập cảnh hoặc khi đi qua lối dành cho hành khách có hàng cần khai báo. Khai báo không có nghĩa là bị tịch thu: rất nhiều trường hợp nhân viên xem qua, hỏi vài câu rồi trả lại hàng khô đóng gói kín. Trường hợp hàng không được phép, hàng bị giữ hoặc tiêu huỷ, nhưng người đã khai thường không gặp rắc rối thêm.
Ngược lại, không khai báo mà bị phát hiện trong vali có thể dẫn tới phạt tiền, mất thời gian và để lại ghi chép bất lợi cho lần nhập cảnh sau, tuỳ luật từng nước. So với giá trị một túi sâm làm quà, rủi ro này không đáng. Nguyên tắc đơn giản: có thực phẩm, có bộ phận cây thì khai, kể cả khi nghĩ nó vô hại.
Khi nhân viên hỏi, trả lời đúng: đây là lát củ phơi khô của một loại cây họ Bông, tên khoa học Abelmoschus sagittifolius, dùng nấu nước uống và món ăn, mang để dùng cá nhân hoặc làm quà. Đừng gọi nó là "thuốc" hay "thảo dược chữa bệnh", vì nhiều nước có quy định riêng, chặt hơn, với thuốc và dược liệu mang theo người.
Nhãn và giấy tờ nên mang theo
Giữ nguyên bao bì gốc. Túi có nhãn in tên sản phẩm, thành phần, cơ sở sản xuất, ngày sản xuất và hạn dùng giúp nhân viên kiểm tra nhận diện nhanh. Đừng đổ sâm ra lọ không nhãn hay túi zip trơn cho gọn vali; hàng không nhãn thường bị hỏi kỹ hơn và khó chứng minh là thực phẩm đóng gói.
Thêm một tờ ghi chú song ngữ. Một tờ giấy nhỏ ghi tên tiếng Việt, tên khoa học, cách dùng và câu "dried edible root slices for food use" kẹp cùng túi giúp cuộc trao đổi ở cửa khẩu nhanh hơn, nhất là khi người mang không giỏi ngoại ngữ.
Mang lượng vừa phải. Lượng dùng cá nhân hoặc vài phần quà nhỏ dễ được chấp nhận hơn cả thùng lớn. Mang nhiều quá, nhân viên có thể xem đó là hàng mang đi bán, và việc đó thuộc quy định khác hẳn.
Giữ hoá đơn hoặc biên nhận nếu có. Không phải nơi nào cũng hỏi, nhưng biên nhận cho thấy nguồn gốc mua từ cơ sở có tên tuổi, giúp giải thích khi cần.
Từng bước trước chuyến đi nước ngoài
Chuẩn bị nên làm từ trước khi mua, không phải đêm trước khi bay:
- Tra trang chính thức của cơ quan hải quan hoặc kiểm dịch nông nghiệp nước đến, mục hành khách mang thực phẩm, thực vật. Đây là nguồn đáng tin nhất, hơn mọi bài chia sẻ trên mạng.
- Hỏi người thân đang sống ở nước đó xem họ đã từng mang hàng khô tương tự chưa, khai báo thế nào. Kinh nghiệm thực tế giúp hình dung, nhưng vẫn lấy quy định chính thức làm chuẩn.
- Chỉ mua dạng khô đóng gói kín có nhãn: lát khô hoặc bột. Bỏ ý định mang củ tươi, nước sâm nấu sẵn hay sâm ngâm.
- Xem quy định hành lý của hãng bay về khối lượng và hàng thực phẩm, nhất là khi có chặng nối chuyến qua nước thứ ba.
- Đóng túi sâm ở chỗ dễ lấy trong vali, kèm tờ ghi chú song ngữ. Khi tới nơi, khai báo trên tờ khai hoặc đi lối khai báo nếu được yêu cầu.
Nếu có chặng quá cảnh, hành lý ký gửi thường đi thẳng tới điểm cuối, nhưng vẫn có trường hợp phải nhận lại và làm thủ tục ở nước quá cảnh. Hỏi hãng bay để không bị bất ngờ.
Gửi qua đường bưu chính quốc tế: thường khó hơn mang theo
Nhiều người nghĩ gửi bưu kiện sẽ đỡ phiền hơn tự mang. Thực tế, gửi thực phẩm và hàng thực vật qua đường bưu chính hoặc chuyển phát quốc tế thường chịu thêm quy định của chính đơn vị vận chuyển, có nơi không nhận hàng thực vật, có nơi đòi giấy tờ, và bưu kiện vẫn phải qua kiểm tra ở nước đến. Khi bị giữ, người gửi ở xa rất khó giải thích như khi đứng trực tiếp ở quầy kiểm tra.
Nếu vẫn muốn gửi, hỏi trước đơn vị vận chuyển danh mục hàng nhận và không nhận, khai nội dung bưu kiện đúng sự thật (thực phẩm khô, tên cụ thể), không ghi mập mờ kiểu "quà tặng" hay "đồ dùng cá nhân". Khai mập mờ là lý do phổ biến khiến bưu kiện bị giữ lâu hoặc trả về.
Với người thân ở nước ngoài, đôi khi cách đơn giản nhất là chờ họ về thăm nhà rồi tự mang đi theo hành lý của chính họ, vì họ biết rõ quy định nơi mình sống và quen thủ tục khai báo ở đó.
Dặn người nhận ở nước ngoài
Khí hậu nơi người nhận sống có thể rất khác Việt Nam. Ở nơi khô lạnh, lát sâm ít bị ẩm hơn, nhưng nhà có máy sưởi lại khô và ấm, hũ để gần bếp sưởi dễ làm lát giòn vụn, mất mùi. Ở nơi nóng ẩm thì vẫn phải đóng kín, thêm gói hút ẩm như ở nhà.
Bác sĩ ở nước ngoài thường không biết sâm Bố Chính. Nếu người nhận đang điều trị bệnh hoặc dùng thuốc thường xuyên, họ nên mang theo tên khoa học khi hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ, để người ta tra được, thay vì chỉ nói "ginseng" rồi bị hiểu thành nhân sâm.
Cuối cùng, giữ lại nhãn gốc tới khi dùng hết. Nếu người nhận cần chứng minh nguồn gốc hàng mình đang có, hoặc muốn mua lại đúng loại đó lần sau, nhãn là thông tin duy nhất họ có trong tay.
Câu hỏi thường gặp
Mang sâm lát khô xách tay lên máy bay nội địa có bị giới hạn khối lượng không?
Sâm khô tính chung vào hành lý xách tay theo giới hạn khối lượng và kích thước của hãng. Không có giới hạn riêng cho sâm, nhưng mang nhiều có thể bị hỏi. Đóng kín, giữ nhãn và để ở chỗ dễ lấy khi qua máy soi.
Mật ong ngâm lát sâm có được xách tay không?
Đó là dạng sệt, thường được xếp chung nhóm chất lỏng trong quy định an ninh hàng không. Nên để trong hành lý ký gửi, đóng chặt nắp, bọc kín chống rò, kiểm quy định hiện hành của hãng. Mang ra nước ngoài thì còn phải khai báo như thực phẩm.
Đã khai báo mà sâm vẫn bị giữ lại thì sao?
Đó là quyết định của cơ quan kiểm dịch nước đến theo quy định của họ, và người đã khai thường không bị phạt thêm. Không nên tranh cãi; ghi nhận lại để lần sau biết dạng hàng nào không được mang vào nước đó.
Có nên chia nhỏ sâm vào nhiều vali để khỏi phải khai không?
Không nên. Nghĩa vụ khai báo tính theo loại hàng, không phụ thuộc chia nhỏ hay để chung. Chia nhỏ để tránh khai còn khiến việc giải thích khó hơn nếu bị phát hiện. Khai trung thực luôn là lựa chọn ít rủi ro nhất.
Sâm Bố Chính có bị coi là dược liệu khi nhập cảnh không?
Tuỳ cách mô tả và quy định từng nước. Sâm đóng gói dạng thực phẩm, nhãn ghi là thực phẩm, khai là lát củ khô để nấu ăn thường được xem như thực phẩm. Gọi nó là thuốc hay thảo dược chữa bệnh có thể khiến hàng rơi vào quy định về thuốc, chặt hơn nhiều.
Mang sâm về Việt Nam từ Tà Đùng bằng máy bay có cần giấy tờ gì không?
Với chuyến bay nội địa, mang lượng dùng cá nhân thường không cần giấy tờ riêng. Chỉ cần đóng gói gọn, giữ nhãn và tuân theo quy định hành lý của hãng. Nước sâm và mật ong nên để ký gửi.