Người cao tuổi khoẻ mạnh có thể dùng sâm Bố Chính trong món ăn như mọi người, nhưng ông bà đang uống thuốc dài ngày nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi uống đều đặn, và nên dùng sâm cách xa giờ uống thuốc. Người lớn tuổi thường dùng cùng lúc nhiều loại thuốc, chức năng gan thận giảm dần, nhai nuốt kém hơn, đường ruột chậm hơn. Mỗi điểm đó đổi một chút cách dùng sâm cho an toàn.
Ông bà cũng là người được biếu sâm Tà Đùng nhiều nhất, từ con cháu, học trò, người quen. Món quà đầy thiện ý, và chỉ cần vài thói quen nhỏ là ông bà dùng được yên tâm. Bài này đi qua từng chuyện thực tế: thuốc, răng và nuốt, bụng, đường, nước, giấc ngủ, rồi gợi ý cách con cháu cùng ông bà hỏi bác sĩ. Bài không thay lời khuyên y tế và không đưa liều.
Nhiều thuốc cùng lúc: chuyện quan trọng nhất
Ở tuổi bảy mươi, tám mươi, không ít người mỗi sáng uống năm bảy viên: thuốc huyết áp, thuốc mỡ máu, thuốc tiểu đường, thuốc chống đông hay chống kết tập tiểu cầu, thuốc dạ dày, vitamin. Mỗi thứ thêm vào là thêm một khả năng tương tác. Thảo dược và thực phẩm chức năng cũng nằm trong danh sách đó, dù người dùng thường không coi chúng là "thuốc".
Với sâm Bố Chính, chưa có nghiên cứu nào chỉ ra tương tác cụ thể với thuốc nào. Nhưng có một nguyên lý chung: chất nhầy và chất xơ hoà tan có thể bao lấy viên thuốc uống cùng lúc trong dạ dày ruột, làm thuốc hấp thu chậm hơn hoặc ít hơn. Sách dược liệu ghi củ sâm có khoảng ba mươi lăm đến bốn mươi phần trăm chất nhầy, nên nguyên lý này đáng để ý.
Với những thuốc cần nồng độ ổn định trong máu, như thuốc tuyến giáp, thuốc chống đông, thuốc tim, thuốc chống động kinh, một thay đổi nhỏ về hấp thu cũng có thể đáng kể. Vì vậy câu hỏi nên đặt cho dược sĩ không phải "có uống sâm được không" mà là "uống sâm cách giờ thuốc bao lâu thì hợp". Khoảng cách cụ thể tuỳ từng thuốc, dược sĩ sẽ trả lời theo đơn của ông bà.
Răng yếu và nuốt khó: chọn dạng sâm cho hợp
Lát khô không để nhai, ngậm. Có người quen ngậm lát sâm khô như ngậm kẹo. Với người già răng yếu hoặc đeo răng giả, lát cứng dễ làm đau lợi; khi thấm nước, lát trơn và nhầy, người có phản xạ nuốt kém có thể bị sặc.
Củ hầm cần thật mềm. Nếu ăn cả miếng sâm trong canh hầm, ninh đến khi dùng thìa ấn nát được. Miếng còn dai nên vớt ra, chỉ dùng nước.
Người hay sặc khi uống nước. Nước sâm có độ sánh nhẹ; với một số người nuốt khó, nước hơi sánh lại dễ nuốt hơn nước loãng. Nhưng người đã được bác sĩ dặn uống nước làm đặc theo mức nhất định nên hỏi lại, đừng tự đoán.
Người sau tai biến, sa sút trí nhớ. Phản xạ nuốt có thể kém mà người bệnh không nhận ra. Người chăm sóc nên cho ăn uống ở tư thế ngồi thẳng, từng thìa nhỏ, không cho ngậm lát khô.
Bột sâm khô nguyên chất. Bột mịn hít phải có thể gây ho sặc. Nếu dùng bột, khuấy tan trong cháo hoặc nước ấm, không đổ bột khô vào miệng.
Bụng chậm, táo bón và chuyện ngược lại
Táo bón rất phổ biến ở người cao tuổi, do ít vận động, uống ít nước, dùng thuốc giảm đau hay thuốc sắt, và ăn ít rau. Dân gian dùng sâm Bố Chính làm nhuận tràng nhẹ, nên một số gia đình nấu nước sâm cho ông bà với hy vọng đi ngoài dễ hơn. Có người thấy dễ chịu thật, phần vì chất nhầy, phần vì được uống thêm nước.
Nhưng chất xơ chỉ giúp khi đi kèm đủ nước. Người già uống ít, nếu dùng nhiều thực phẩm giàu chất xơ hoà tan mà không tăng nước, đôi khi bụng lại đầy, chướng hơn. Người có hẹp ruột, từng mổ bụng nhiều lần, hay bị bán tắc ruột cần hỏi bác sĩ trước khi dùng thêm bất kỳ chất xơ nào.
Ở chiều ngược lại, người hay đi lỏng, có bệnh đại tràng, hoặc đang dùng thuốc nhuận tràng theo đơn, có thể bị đi ngoài nhiều hơn khi uống nước sâm đều. Ở người già, tiêu chảy vài ngày đã đủ gây mất nước, mệt, chóng mặt. Táo bón kéo dài hoặc thay đổi thói quen đi ngoài ở người lớn tuổi cũng là triệu chứng bác sĩ cần xem, không chỉ là chuyện ăn uống.
Đường, muối và nước trong các món sâm
Một nửa câu chuyện an toàn không nằm ở củ sâm mà ở thứ nấu cùng. Nước sâm mát, chè sâm thường có đường phèn; trà sâm pha mật ong; canh hầm nêm muối, nước mắm, hạt nêm. Người cao tuổi có đái tháo đường, tăng huyết áp, suy tim hay bệnh thận thường được dặn bớt đường, bớt muối, có khi bớt cả nước.
Một ly nước sâm ngọt mỗi chiều, cộng một bát canh hầm mặn mỗi tối, với người khoẻ là bình thường, với người đang ăn kiêng theo chỉ định thì có thể làm lệch kế hoạch điều trị. Khi nấu cho ông bà, có thể nấu nước sâm không đường, để ai muốn ngọt tự thêm; canh hầm nêm nhạt, múc phần ông bà trước khi nêm thêm cho người trẻ.
Riêng người suy tim, suy thận được bác sĩ dặn giới hạn lượng nước mỗi ngày, nước sâm cũng là nước. Một ấm nước sâm uống thay nước lọc cả ngày có thể vượt mức cho phép mà người nhà không để ý. Hãy tính nó vào lượng nước của ngày.
Giấc ngủ, đi tiểu đêm và nguy cơ ngã
Ngã là một trong những tai nạn nguy hiểm nhất ở người cao tuổi, và nhiều cú ngã xảy ra trong đêm, trên đường từ giường tới nhà vệ sinh. Uống nhiều nước vào buổi tối, dù là nước lọc hay nước sâm, làm tăng số lần phải dậy đi tiểu. Người đang dùng thuốc lợi tiểu, thuốc an thần, thuốc huyết áp còn dễ choáng khi đứng dậy đột ngột.
Vì vậy nếu ông bà thích một ly nước sâm ấm, nên uống buổi chiều thay vì trước giờ ngủ. Sâm Bố Chính không được ghi nhận là gây kích thích như cà phê hay trà đặc, nên chuyện mất ngủ ít liên quan tới bản thân củ sâm; điều cần tính là lượng nước và giờ uống.
Một vài điều chỉnh nhỏ trong nhà giúp giảm nguy cơ ngã: đèn ngủ dọc lối đi, thảm chống trơn trong nhà tắm, tay vịn cạnh bồn cầu, dép đế bám. Những việc này chẳng liên quan gì tới sâm, nhưng con cháu mua sâm biếu ông bà có thể tiện tay làm luôn, vì chúng thật sự giữ an toàn cho ông bà mỗi đêm.
Ông bà ở một mình hoặc xa con cháu
Nhiều ông bà ở quê, con cháu đi làm xa, gửi sâm về qua bưu điện kèm lời dặn qua điện thoại. Trong hoàn cảnh này, cách dùng càng nên đơn giản: một kiểu món quen, nấu ít, dùng trong ngày, không để nồi nước sâm trong tủ lạnh nhiều ngày rồi hâm lại.
Con cháu có thể ghi lời dặn ra giấy, chữ to, dán cạnh chỗ để sâm: nấu với món gì, bao nhiêu lát, cách giờ thuốc ra sao, cất ở đâu cho khỏi mốc, thấy mốc thì bỏ. Ông bà mắt kém, trí nhớ giảm sẽ dễ theo hơn so với một cuộc gọi.
Nếu ông bà đang được trạm y tế hay bác sĩ gia đình theo dõi, nhờ ông bà mang gói sâm theo ở lần khám tới. Người theo dõi thường xuyên hiểu bệnh của ông bà rõ nhất và trả lời được câu hỏi "có hợp với thuốc đang uống không" nhanh hơn ai hết.
Ví dụ một tuần dùng sâm hợp lý cho ông bà khoẻ
Bảng dưới là một ví dụ giả định cho người cao tuổi khoẻ, không bệnh nền nặng, đã hỏi bác sĩ và được đồng ý. Mục đích là cho thấy "ở mức thực phẩm" trông như thế nào, không phải liều dùng:
| Ngày | Món | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thứ Hai | Canh gà hầm vài lát sâm, ăn bữa tối cùng cả nhà | Nêm nhạt, múc phần ông bà trước |
| Thứ Tư | Một ly nước sâm ấm không đường buổi chiều | Uống cách giờ thuốc theo lời dược sĩ |
| Thứ Sáu | Cháo có vài lát sâm khi ông bà ăn không ngon | Ninh nhừ, vớt lát chưa mềm |
| Chủ nhật | Chè sâm ít ngọt trong bữa chung | Người có đái tháo đường bỏ qua hoặc hỏi bác sĩ |
| Các ngày còn lại | Không dùng | Ăn uống bình thường, đủ rau, đủ nước |
Điểm quan trọng là có ngày nghỉ và không có món nào nấu đặc để uống như thuốc. Nếu ông bà muốn dùng nhiều hơn, đó là lúc hỏi bác sĩ, kèm danh sách thuốc đang uống.
Con cháu giúp ông bà hỏi bác sĩ thế nào
Ông bà thường ngại hỏi hoặc quên kể. Người nhà đi khám cùng có thể chuẩn bị trước theo các bước sau:
- Gom toàn bộ thuốc ông bà đang uống vào một túi, kể cả vitamin, thuốc nam, thực phẩm chức năng, mang theo khi đi khám. Cách này chắc hơn ghi tên theo trí nhớ.
- Mang theo gói sâm hoặc chụp ảnh, ghi rõ: sâm Bố Chính, sâm thổ hào, họ Bông, không phải nhân sâm.
- Nói rõ ông bà định dùng thế nào: nấu canh mỗi tuần, hay uống nước sâm mỗi ngày.
- Hỏi ba câu: có hợp với các thuốc đang uống không; nếu dùng thì cách giờ thuốc bao lâu; có cần kiểm tra gì thêm như đường huyết, chức năng thận không.
- Ghi lại câu trả lời, dán cạnh hộp thuốc hoặc gửi vào nhóm gia đình để người nấu ăn cùng biết.
Nhiều nhà thuốc có dược sĩ sẵn lòng xem cả túi thuốc và trả lời về giờ uống. Đây là cách nhanh khi chưa tới lịch tái khám.
Dấu hiệu cần dừng và báo bác sĩ
Chóng mặt, mệt lả, đi đứng loạng choạng. Ở người dùng thuốc huyết áp, thuốc tiểu đường, đây có thể là dấu hiệu tụt huyết áp, hạ đường huyết hoặc mất nước. Không nên đổ ngay cho sâm, nhưng cũng nên tạm ngừng món mới và báo bác sĩ.
Tiêu chảy nhiều lần trong ngày. Người già mất nước nhanh. Cho uống dung dịch bù nước theo hướng dẫn và đi khám nếu kéo dài hoặc có máu.
Bụng chướng, đau, không trung tiện được. Đặc biệt ở người từng mổ bụng. Đây là tình huống cần đi khám ngay.
Nổi mẩn, ngứa, sưng môi, khó thở. Phản ứng dị ứng; khó thở là cấp cứu, gọi 115.
Chỉ số theo dõi tại nhà thay đổi. Đường huyết, huyết áp tự đo khác thường sau khi bắt đầu dùng sâm đều: ghi lại, mang cho bác sĩ xem. Bên mình luôn dặn hỏi bác sĩ, dược sĩ hoặc thầy thuốc trước khi dùng sâm với mục đích sức khoẻ.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà đang uống thuốc huyết áp có ăn canh sâm được không?
Một bát canh có vài lát sâm trong bữa ăn thường không phải vấn đề với người huyết áp ổn định, nhưng nên nêm nhạt và ăn cách giờ uống thuốc. Nếu định uống nước sâm mỗi ngày, hãy hỏi bác sĩ đang điều trị hoặc dược sĩ trước.
Người già có nên uống nước sâm buổi tối không?
Sâm Bố Chính không được ghi nhận là gây mất ngủ như cà phê. Điều đáng lo buổi tối là uống nhiều nước rồi phải thức dậy đi tiểu, dễ ngã trong đêm. Nếu muốn uống, nên uống buổi chiều, lượng vừa phải.
Ông bà bị tiểu đường có dùng được sâm Bố Chính không?
Củ sâm nhiều tinh bột và món sâm thường có đường. Người có đái tháo đường nên hỏi bác sĩ, ưu tiên món không đường, tính phần sâm vào lượng tinh bột của bữa và theo dõi đường huyết. Mục dùng an toàn có một bài riêng về chuyện này.
Có nên thay thuốc bổ bác sĩ kê bằng sâm Bố Chính không?
Không. Vitamin, sắt, canxi hay thuốc khác bác sĩ kê đều có lý do cụ thể. Sâm Bố Chính là thực phẩm, không thay được thuốc. Nếu muốn bớt thuốc, hãy bàn với bác sĩ, đừng tự ngừng.
Người già đang dùng thuốc chống đông có cần cẩn thận gì thêm?
Thuốc chống đông là nhóm cần thận trọng với mọi thảo dược vì chênh lệch nồng độ có thể gây chảy máu hoặc giảm hiệu quả. Chưa có dữ liệu riêng về sâm Bố Chính, nên người dùng thuốc chống đông nhất thiết hỏi bác sĩ trước khi uống đều.
Ông bà đã dùng sâm nhiều năm không sao thì có cần hỏi lại không?
Nên hỏi lại khi có thay đổi: được chẩn đoán bệnh mới, đổi hoặc thêm thuốc, sắp mổ, sức khoẻ đi xuống. Cơ thể và đơn thuốc thay đổi theo tuổi, nên thói quen an toàn năm trước chưa chắc còn hợp năm nay.