Trẻ nhỏ và sâm Bố Chính: tuổi nào, món nào và những nguy cơ cha mẹ hay quên

Trẻ nhỏ không cần sâm Bố Chính để lớn hay khoẻ, và không nên được cho uống sâm đều đặn như một loại thuốc bổ. Nếu gia đình nấu món có sâm, trẻ trên một tuổi ăn uống bình thường có thể nếm phần nước canh, cháo nấu kỹ với lượng nhỏ, nhưng cha mẹ cần nhớ ba nguy cơ hay bị quên hơn cả bản thân cây sâm: lát sâm khô cứng gây hóc, đường và mật ong trong chè, nước sâm, và chất nhầy làm bụng trẻ đầy hoặc đi lỏng.

Chưa có nghiên cứu nào về sâm Bố Chính trên trẻ em, và liều an toàn cho trẻ không thể tính bằng cách chia nhỏ phần của người lớn. Bài này đi theo từng độ tuổi, từng món hay gặp trong nhà, để cha mẹ biết chỗ nào cần cẩn thận, chỗ nào không cần lo quá. Trẻ có bệnh hoặc đang uống thuốc thì luôn hỏi bác sĩ nhi trước.

Vì sao "chia nhỏ liều người lớn" không áp dụng được

Nhiều người nghĩ người lớn uống một ly thì trẻ uống nửa ly là vừa. Cách tính đó sai ngay cả với thuốc tây đã được nghiên cứu kỹ, vì cơ thể trẻ không phải người lớn thu nhỏ: gan và thận chuyển hoá khác, tỷ lệ nước trong cơ thể khác, đường ruột nhạy hơn. Với thuốc, liều trẻ em được xác định bằng nghiên cứu riêng, không suy ra.

Sâm Bố Chính chưa có nghiên cứu nào như vậy. Thành phần lớn nhất được ghi là tinh bột và chất nhầy, cơ thể tiêu hoá như thực phẩm, nên một lượng nhỏ trong món ăn chung khó gây chuyện. Nhưng nấu riêng một chén nước sâm đặc cho trẻ uống mỗi ngày là đưa vào một lượng mà không ai biết là vừa hay nhiều.

Thêm nữa, trẻ khoẻ mạnh ăn đủ bữa không thiếu thứ gì mà sâm bù được. Trẻ biếng ăn, chậm tăng cân cần được tìm nguyên nhân với bác sĩ, vì có thể do bệnh, do cách cho ăn, do thiếu vi chất; một vị "bổ" chưa kiểm chứng dễ làm chậm việc phát hiện vấn đề thật.

Có một khác biệt nữa giữa trẻ và người lớn: trẻ không tự nói được mình khó chịu ở đâu. Người lớn uống ly nước sâm thấy đầy bụng sẽ tự bớt lần sau; trẻ một hai tuổi chỉ biết quấy, biếng ăn, ngủ không yên, và cha mẹ dễ nghĩ sang chuyện mọc răng hay thời tiết. Vì vậy với trẻ, nguyên tắc "ít và thỉnh thoảng" cần chặt hơn với người lớn.

Theo độ tuổi: điều cần nhớ

Bảng dưới không phải hướng dẫn cho trẻ dùng sâm, mà là những điều cha mẹ cần nhớ nếu trong nhà có món sâm và trẻ ở độ tuổi đó:

Dòng 6 đến 12 tháng quan trọng vì nhiều món sâm của người lớn được pha mật ong. Mật ong có thể chứa bào tử của vi khuẩn gây ngộ độc botulinum ở trẻ nhũ nhi, nên các tổ chức y tế khuyên không cho trẻ dưới một tuổi ăn mật ong dưới mọi hình thức, kể cả khi đã pha vào đồ uống ấm.

Nguy cơ hóc: phần cha mẹ hay bỏ qua nhất

Lát sâm khô cứng và trơn. Lát khô có kích thước vừa miệng, cứng, khi ngậm thấm nước lại trơn và nhầy. Đây đúng là kiểu vật dễ lọt vào đường thở của trẻ nhỏ. Lọ sâm lát để trên bàn trà là thứ trẻ một hai tuổi rất thích bốc.

Củ sâm nấu chưa mềm. Củ sâm tươi thái miếng trong nồi hầm nếu nấu chưa đủ lâu vẫn dai, trẻ khó nhai. Với trẻ dưới bốn năm tuổi, chỉ cho phần nước hoặc phần củ đã nghiền nhuyễn.

Chè sâm có thạch, hạt sen, nhãn nhục, đậu. Chè sâm kiểu nước mát thường có nhiều thứ tròn, trơn. Nguy cơ hóc của các viên tròn ở trẻ nhỏ là điều nhiều hướng dẫn sơ cứu nhấn mạnh.

Cất xa tầm tay. Lọ sâm lát, gói bột sâm, túi trà sâm nên cất trên cao, có nắp. Trẻ nuốt cả nắm lát khô vừa có nguy cơ hóc vừa có thể bị đầy bụng vì lát nở ra khi gặp nước.

Biết sơ cứu hóc. Cha mẹ có con nhỏ nên học cách vỗ lưng, ấn ngực cho trẻ bị hóc theo khoá sơ cứu. Khi trẻ không thở, không khóc, tím tái, gọi 115 ngay trong lúc sơ cứu.

Đường, mật ong và thói quen uống ngọt

Ở nhiều gia đình, nước sâm mát nấu với đường phèn được để sẵn trong tủ lạnh cả mùa hè, và trẻ được rót cho uống như nước giải khát. Phần đáng lo lúc này không nằm ở vài lát sâm mà ở lượng đường. Tổ chức Y tế Thế giới khuyên đường tự do nên dưới mười phần trăm năng lượng ăn vào mỗi ngày, tốt hơn nữa là dưới năm phần trăm, và nhấn mạnh đồ uống ngọt là nguồn đường lớn nhất ở trẻ.

Uống ngọt thường xuyên làm trẻ no giả, ăn bữa chính kém, tăng nguy cơ sâu răng và quen vị ngọt. Nếu muốn trẻ uống nước sâm, có thể nấu nhạt hẳn, pha loãng, cho uống trong bữa ăn thay vì nhâm nhi cả ngày, và chải răng sau đó.

Còn mật ong, ngoài mốc một tuổi đã nói, cũng là đường. Với trẻ lớn hơn, một thìa mật ong trong ly sâm là thêm đường chứ không phải thêm "chất bổ". Nước lọc và sữa vẫn là đồ uống chính cho trẻ.

Cha mẹ có thể thử một cách đơn giản: nếu trẻ thích vị nước sâm, giữ lại vị đó nhưng bỏ dần đường, mỗi tuần bớt một ít. Vị ngọt nhạt tự nhiên của củ sâm cùng một chút lá dứa hay vài lát táo đỏ đủ để trẻ thấy dễ uống mà không cần thêm đường phèn.

Bụng trẻ và chất nhầy

Đầy hơi, chướng bụng. Chất nhầy và tinh bột trong củ sâm lên men một phần ở ruột già. Người lớn ít để ý, nhưng bụng trẻ nhỏ dễ chướng hơn, nhất là khi ăn nhiều một lúc.

Phân lỏng hơn. Dân gian dùng sâm Bố Chính làm nhuận tràng nhẹ. Với trẻ đang tiêu chảy, mới khỏi tiêu chảy hoặc có ruột nhạy cảm, nên tạm không cho ăn món sâm.

Trẻ táo bón. Có cha mẹ muốn dùng chè sâm để trị táo bón cho con. Táo bón ở trẻ cần được bác sĩ xem, vì cách xử lý chuẩn là chế độ ăn, nước, thói quen đi vệ sinh, có khi cần thuốc theo đơn. Món ngọt nhiều đường còn có thể làm vấn đề kéo dài.

Ăn lần đầu, ăn ít. Như mọi món mới, lần đầu cho trẻ nếm một lượng rất nhỏ và quan sát một hai ngày, không thử cùng lúc với món mới khác.

Nếu nhà nấu món sâm: cách làm cho phần của trẻ

Phần lớn trẻ gặp sâm Bố Chính qua bữa ăn chung của gia đình. Vài điều chỉnh nhỏ dưới đây giúp phần của trẻ an toàn hơn mà không phải nấu riêng:

• Múc phần của trẻ ra trước khi nêm nhiều muối, nước mắm, bột ngọt. Thận trẻ nhỏ chưa xử lý được nhiều muối như người lớn.
• Với trẻ dưới bốn năm tuổi, chỉ cho nước canh hoặc phần củ đã nghiền nhuyễn bằng thìa; vớt bỏ các lát còn dai.
• Nấu cháo cho trẻ thì cho vài lát sâm vào nồi cháo chung, ninh nhừ, vớt ra trước khi múc phần trẻ.
• Chè sâm cho trẻ: giảm đường xuống còn khoảng một nửa so với phần người lớn, bỏ thạch, hạt sen, nhãn nhục với trẻ nhỏ.
• Không dùng mật ong cho trẻ dưới một tuổi, kể cả mật ong pha vào nước sâm ấm.
• Không để nước sâm, chè sâm nguội qua nhiều giờ ở nhiệt độ phòng rồi cho trẻ uống; trẻ dễ bị ngộ độc thực phẩm hơn người lớn.
• Trẻ ăn lần đầu: một hai thìa, quan sát qua ngày hôm sau, không cùng lúc với món mới khác.

Những điều chỉnh này không biến sâm thành thứ cần cho trẻ. Chúng chỉ giúp bữa ăn chung không trở thành rủi ro cho thành viên nhỏ nhất trong nhà.

Khi ông bà muốn cho cháu dùng sâm

Nhiều ông bà ở vùng có sâm, hoặc được biếu sâm Tà Đùng, muốn nấu cho cháu "uống cho mát, cho khoẻ". Đó là tình thương, và cách nói chuyện tốt nhất là không phủ nhận tình thương đó. Có thể đề nghị ông bà nấu món canh sâm cho cả nhà, còn phần của cháu thì múc nước canh, không nấu riêng nước sâm đặc.

Một điểm dễ đồng thuận là chuyện đường. Hầu hết ông bà hiểu ăn ngọt nhiều hại răng và làm cháu biếng ăn. Đề nghị nấu nhạt, không để nước sâm ngọt trong tủ lạnh cho cháu tự rót, thường được chấp nhận dễ hơn là nói "sâm không tốt cho trẻ".

Nếu ông bà vẫn lo cháu gầy, cháu yếu, hãy rủ ông bà cùng đi khám, cùng nghe bác sĩ nhi nói về cân nặng, chiều cao, chế độ ăn của cháu. Khi người lớn trong nhà cùng nghe một nguồn, những tranh cãi về "món bổ" thường tự lắng xuống. Câu dặn chung của bên mình vẫn là hỏi bác sĩ, dược sĩ hoặc thầy thuốc trước.

Khi nào cần hỏi bác sĩ nhi trước

Trẻ có bệnh mạn tính. Hen, chàm, bệnh thận, bệnh tim, đái tháo đường type 1, động kinh, bệnh đường ruột. Mọi thay đổi ăn uống có chủ đích nên được bác sĩ biết.

Trẻ đang uống thuốc. Kể cả kháng sinh ngắn ngày, sắt, thuốc chống dị ứng. Thực phẩm nhiều chất nhầy có thể làm chậm hấp thu thuốc uống cùng lúc.

Trẻ sinh non, nhẹ cân, chậm tăng cân. Cần kế hoạch dinh dưỡng của bác sĩ, không tự thêm vị bổ.

Trẻ có cơ địa dị ứng. Đã từng dị ứng thức ăn, phấn hoa, hoặc gia đình có nhiều người dị ứng. Thử món mới rất thận trọng.

Sau khi ăn có biểu hiện lạ. Nổi mẩn, nôn, tiêu chảy, quấy khóc khác thường. Sưng môi, khó thở, lừ đừ là cấp cứu, gọi 115.

Có người khuyên "cho trẻ uống sâm cho mau lớn, ăn ngon". Đây là lúc hợp nhất để hỏi bác sĩ, kèm câu hỏi vì sao con biếng ăn. Bên mình dặn luôn: hỏi bác sĩ, dược sĩ hoặc thầy thuốc trước khi cho trẻ dùng bất kỳ vị gì với mục đích sức khoẻ.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mấy tuổi thì ăn được chè sâm?

Không có mốc tuổi được nghiên cứu. Trẻ trên một tuổi ăn uống bình thường có thể nếm chè nếu nhà nấu, với lượng nhỏ, nấu nhạt, bỏ các viên tròn trơn với trẻ dưới bốn năm tuổi. Trẻ có bệnh hỏi bác sĩ nhi trước.

Con lỡ nuốt một lát sâm khô thì làm sao?

Nếu trẻ vẫn thở bình thường, khóc, nói được thì theo dõi; lát sâm sẽ mềm ra trong dạ dày. Nếu trẻ ho sặc liên tục, khó thở, tím tái, không khóc được, đó là hóc đường thở, sơ cứu và gọi 115 ngay.

Có nên nấu nước sâm cho trẻ uống thay nước lọc mùa hè không?

Không nên. Nước sâm thường có đường và chưa có dữ liệu cho trẻ uống hằng ngày. Nước lọc, sữa, trái cây tươi là đủ cho trẻ giải nhiệt. Nếu muốn, chỉ cho uống thỉnh thoảng, nấu nhạt, pha loãng.

Trẻ biếng ăn có dùng sâm Bố Chính để kích thích ăn được không?

Chưa có bằng chứng nào cho thấy sâm Bố Chính làm trẻ ăn ngon hơn. Biếng ăn kéo dài cần được bác sĩ xem để tìm nguyên nhân như bệnh, thiếu vi chất hoặc cách cho ăn chưa hợp, thay vì thêm một vị bổ.

Bột sâm pha sữa cho trẻ có ổn không?

Bột là dạng cô đặc, khó ước lượng và dễ dùng nhiều hơn ta nghĩ. Không nên pha bột sâm vào sữa cho trẻ hằng ngày khi chưa hỏi bác sĩ nhi. Sữa của trẻ cũng không nên được pha thêm bất cứ thứ gì làm thay đổi độ đặc.

Trẻ ăn canh có sâm của cả nhà rồi bị đi lỏng thì có sao không?

Đi lỏng nhẹ một hai lần sau món mới thường tự hết khi ngừng món đó. Cho trẻ uống đủ nước, theo dõi. Nếu đi lỏng nhiều lần, có máu, sốt, nôn, mệt lả hoặc có dấu hiệu mất nước, đưa trẻ đi khám.