Sâm Bố Chính được dân gian dùng chủ yếu cho mấy việc: làm dịu ho khan, đỡ khô khát khi người nóng, nhuận tràng nhẹ và bồi bổ người gầy yếu, thường nấu chung với các vị khác hoặc làm món ăn. Bằng chứng hiện có dừng ở mức kinh nghiệm được sách dược liệu ghi lại cộng một số khảo sát thành phần và thử nghiệm sơ bộ; chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người đủ để nói sâm Bố Chính chữa hay phòng được bệnh gì.
Nói gọn cho anh chị dễ nhớ: thứ chắc chắn nhất trong củ sâm là tinh bột và chất nhầy. Phần lớn cảm giác dễ chịu mà người dùng kể lại, như nước sâm sánh mát cổ, ăn chè sâm thấy êm bụng, đi ngoài dễ hơn, đều khớp với hai thành phần đó. Những lời đi xa hơn, như hạ đường huyết, tăng sinh lý, chống ung thư, thì hiện chưa có căn cứ trên người.
Bài này đi qua từng câu người ta hay hỏi, đặt mỗi câu vào đúng mức bằng chứng của nó, để anh chị dùng sâm Tà Đùng như một thực phẩm dễ chịu mà không kỳ vọng sai. Mỗi công dụng lớn có bài riêng trong danh mục này; ở đây là bản đồ chung để tra nhanh.
Củ sâm Bố Chính chứa gì, nói theo kiểu người dùng
Sâm Bố Chính (tên khoa học Abelmoschus sagittifolius) là cây họ Bông, cùng chi với đậu bắp. Bộ phận dùng là rễ củ. Sách "Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam" của Đỗ Tất Lợi ghi rễ có nhiều tinh bột và khoảng ba mươi lăm đến bốn mươi phần trăm chất nhầy. Đó là con số được nhắc lại nhiều nhất trong tài liệu tiếng Việt, và cũng là chìa khoá để hiểu phần lớn công dụng được kể.
Chất nhầy là một nhóm đường phức (polysaccharide) hút nước rất mạnh. Khi gặp nước, nó nở ra thành dịch sánh, nhớt như nước đậu bắp luộc. Trong miệng và cổ họng, lớp dịch này phủ lên niêm mạc, tạo cảm giác êm, mát. Xuống ruột, nó giữ nước trong lòng ruột, làm phân mềm hơn. Tinh bột thì đơn giản là năng lượng, như tinh bột trong khoai, sắn, củ mài.
Điều đáng chú ý là sâm Bố Chính không có nhóm ginsenosid, nhóm hoạt chất đã được nghiên cứu nhiều ở nhân sâm và sâm Ngọc Linh. Hai cây khác họ hoàn toàn. Vì vậy mọi kết quả nghiên cứu về nhân sâm, dù đúng, cũng không chuyển sang sâm Bố Chính được. Đây là chỗ nhiều bài bán hàng nhập nhằng nhất, và cũng là lý do bên mình không bao giờ so sâm Tà Đùng với nhân sâm theo kiểu "bổ hơn" hay "bổ bằng".
Bảng tra nhanh: từng lời nói và mức bằng chứng
Bảng dưới xếp những công dụng hay được nhắc về sâm Bố Chính theo bốn mức: có trong sách dược liệu như kinh nghiệm dân gian, có cơ chế hợp lý từ thành phần, có nghiên cứu trên động vật hoặc ống nghiệm, và có thử nghiệm trên người. Ô trống nghĩa là chưa thấy tài liệu đáng tin ở mức đó.
| Lời nói phổ biến | Dân gian có dùng | Cơ chế hợp lý từ thành phần | Thử nghiệm trên người |
|---|---|---|---|
| Làm dịu ho khan, khô họng | Có, thường phối hợp với vị khác | Có: chất nhầy phủ niêm mạc họng | Chưa thấy |
| Đỡ khô khát, "giải nhiệt" | Có | Một phần: chủ yếu nhờ nước uống vào, cộng cảm giác mát của dịch sánh | Chưa thấy |
| Nhuận tràng, đỡ táo bón | Có | Có: chất nhầy giữ nước trong ruột như chất xơ hoà tan | Chưa thấy cho cây này |
| Bồi bổ người gầy yếu | Có | Một phần: tinh bột cho năng lượng như các loại củ khác | Chưa thấy |
| Lợi tiểu, điều kinh | Một số thầy lang cho là có | Chưa rõ | Chưa thấy |
| Giúp ngủ ngon, lợi sữa | Truyền miệng, ít sách ghi | Chưa rõ | Chưa thấy |
| Hạ đường huyết, tăng sinh lý, chống ung thư | Không phải công dụng truyền thống chính | Chưa có | Chưa thấy |
Đọc bảng theo hàng ngang: càng nhiều ô "Có" về phía bên phải, lời nói càng đáng tin. Không công dụng nào của sâm Bố Chính có ô cuối cùng được điền. Đó không có nghĩa là sâm vô dụng, mà là tác dụng, nếu có, chưa được đo một cách có kiểm soát trên người.
Dân gian dùng sâm Bố Chính như thế nào thật sự
Khi đọc lại sách dược liệu, có một chi tiết hay bị bỏ qua: sâm Bố Chính hiếm khi được dùng đơn độc như một vị thuốc. Trong kinh nghiệm cổ truyền, nó thường có mặt trong một bài phối hợp do thầy thuốc chọn cho từng người. Câu "sâm Bố Chính chữa ho" vì vậy chính xác hơn là "sâm Bố Chính có trong một số bài thuốc ho". Hai câu này khác nhau rất xa về mức độ.
Phần dùng phổ biến nhất trong dân gian lại là dùng như thực phẩm: nấu nồi nước mát mùa hè, nấu chè, hầm với xương hay gà, cho vào cháo người mới ốm dậy. Ở vùng hồ Tà Đùng, nơi sâm được trồng trên đất đỏ bazan vài năm gần đây, bà con cũng dùng theo cách ấy: một nắm lát khô cho nồi nước, một củ tươi cạo vỏ cho nồi canh. Lượng dùng nhỏ, không thường xuyên, như mọi nguyên liệu khác trong bếp.
Kiểu dùng thực phẩm này là kiểu bên mình khuyến khích. Nó không cần bằng chứng điều trị để có giá trị: một nồi chè ngon, một ly nước mát dễ uống đã là lý do đủ. Chỉ khi người ta chuyển sang sắc đặc uống hằng ngày với mong muốn chữa một bệnh cụ thể thì câu chuyện bằng chứng mới trở nên quan trọng, và lúc đó cần thầy thuốc.
Bốn câu hỏi để tự đánh giá một lời nói về công dụng
Câu này nằm ở mức nào? Kinh nghiệm truyền miệng, sách ghi lại, nghiên cứu trên chuột, hay thử nghiệm trên người. Phần lớn thông tin về sâm Bố Chính trên mạng nằm ở mức đầu, được trình bày như thể ở mức cuối.
Ai nói và họ có bán gì không? Người bán có lý do tự nhiên để nói tốt về sản phẩm của mình. Điều đó không làm họ sai, nhưng làm lời họ cần được kiểm thêm. Bài từ trường đại học, viện nghiên cứu, sách dược liệu nặng ký hơn bài trên trang bán hàng.
Kết quả là của cây nào? Rất nhiều bài lấy nghiên cứu về nhân sâm, về đậu bắp, hay về "sâm" nói chung rồi gán cho sâm Bố Chính. Chỉ kết quả trên chính Abelmoschus sagittifolius mới tính.
Đo trên ai, bao nhiêu người, so với gì? Một chiết xuất đậm đặc tiêm cho chuột khác rất xa một bát chè sâm. Một nhóm mười người tự kể "thấy khoẻ" khác rất xa thử nghiệm có nhóm đối chứng. Nếu bài viết không trả lời được câu này, xem như chưa có bằng chứng.
Câu chữ có tuyệt đối không? Những chữ như "chữa dứt điểm", "trị bách bệnh", "không tác dụng phụ", "thay thuốc" là dấu hiệu chắc nhất của quảng cáo vượt quá tài liệu. Tài liệu nghiêm túc luôn có chữ "có thể", "chưa rõ", "cần thêm nghiên cứu".
Vì sao chưa có thử nghiệm trên người mà vẫn được dùng lâu đời
Thử nghiệm lâm sàng có đối chứng tốn kém và cần một bên chịu chi phí: thường là hãng dược muốn đăng ký thuốc. Một cây nhiều tinh bột, nhầy, trồng phân tán ở nhiều tỉnh, không đăng ký độc quyền được, hiếm khi có ai bỏ tiền làm thử nghiệm lớn. Đó là lý do chung của rất nhiều cây thuốc dân gian ở Việt Nam và các nước, không riêng sâm Bố Chính.
Những nghiên cứu trong nước những năm gần đây về sâm Bố Chính chủ yếu tập trung vào hình thái, nhân giống, thành phần hoá học, đôi khi thử chiết xuất trên động vật. Đây là bước cần thiết, nhưng còn cách khá xa câu hỏi người dùng thật sự muốn biết: ăn sâm đều đặn có làm mình khoẻ hơn không. Khi anh chị thấy một bài báo nhắc "nghiên cứu cho thấy", hãy tìm xem đó là nghiên cứu loại nào trước khi tin.
Việc được dùng lâu đời có giá trị thật ở một mặt: nó cho thấy ở lượng ăn thông thường, sâm Bố Chính không gây hại rõ rệt cho đa số người khoẻ, nếu không thì kinh nghiệm dân gian đã loại nó từ lâu. Nhưng kinh nghiệm không phát hiện được tác dụng chậm, hiếm, hay chỉ xảy ra khi dùng chung với thuốc hiện đại. Vì vậy với người có bệnh, đang mang thai, đang dùng thuốc, câu trả lời luôn là hỏi bác sĩ trước, như danh mục Dùng an toàn của trang đã viết kỹ.
Những việc sâm Bố Chính không làm được, nói thẳng
Có những lời hứa xuất hiện thường xuyên trên mạng mà bên mình muốn nói rõ ngay, để anh chị không mất tiền và không mất thời gian chữa bệnh:
- Không thay thuốc điều trị huyết áp, đái tháo đường, mỡ máu, tim mạch hay bất kỳ bệnh mạn tính nào. Tự bỏ thuốc để uống sâm là rủi ro thật.
- Không chữa ung thư, không "hỗ trợ đánh bay khối u". Chưa có bất kỳ dữ liệu nào trên người cho sâm Bố Chính về chuyện này.
- Không giải độc gan theo nghĩa y học. Gan và thận tự làm việc thải độc; không có loại củ nào "rửa" được gan.
- Không tăng sinh lý, không thay thế việc khám nam khoa hay phụ khoa khi có vấn đề.
- Không giảm cân. Củ nhiều tinh bột; nước sâm, chè sâm nấu đường còn thêm năng lượng.
- Không phòng được dịch bệnh. Tiêm phòng, rửa tay, ăn chín uống sôi mới là những việc có bằng chứng.
Nếu một sản phẩm sâm ghi những công dụng trên bao bì, đó là dấu hiệu đáng ngờ về người làm ra nó, không phải về cây sâm. Danh mục Chọn mua của trang có bài riêng về cách đọc nhãn và nhận ra lời quảng cáo vượt giới hạn.
Dùng sâm Tà Đùng để được cái lợi thật
Nếu gác lại các lời quảng cáo, sâm Bố Chính vẫn có những cái lợi thực tế mà anh chị cảm nhận được ngay. Nước sâm nấu nhạt là một thức uống ít ngọt, dễ uống, giúp người lười uống nước uống nhiều hơn trong ngày nóng. Chè sâm, canh sâm đem lại một kết cấu sánh mềm, dễ nuốt cho người già, người mới ốm dậy ăn kém. Lát sâm hãm với táo đỏ, kỷ tử thành một ấm trà dịu thay cho nước ngọt đóng chai.
Để giữ những cái lợi đó, cách dùng quan trọng hơn lượng dùng. Nấu nhạt, ít đường, không ngâm rượu. Mỗi lần một lượng như một nguyên liệu nấu ăn, không cần sắc đặc. Đổi bữa, đổi món, không uống một thứ thay hẳn nước lọc. Củ phải sạch, lát khô không mốc, không mùi hắc lạ: một lát sâm hỏng gây hại nhiều hơn mọi lợi ích có thể có.
Cuối cùng, xem sâm như một phần của bữa ăn và nếp sống, không phải một liều thuốc. Ngủ đủ, ăn đủ rau, vận động, khám định kỳ vẫn là những việc tác động lên sức khoẻ mạnh hơn bất kỳ loại củ nào. Sâm Tà Đùng đáng có trong bếp vì nó ngon, dễ chịu và là sản vật của vùng hồ, chứ không phải vì nó làm thay được những việc đó.
Câu hỏi thường gặp
Sâm Bố Chính có phải thuốc không?
Ở dạng củ tươi, lát khô bán ngoài chợ hay đóng gói làm trà, sâm Bố Chính được dùng như thực phẩm. Một sản phẩm muốn được gọi là thuốc phải được cơ quan quản lý dược cấp số đăng ký sau khi chứng minh hiệu quả và an toàn. Gói sâm thông thường không có số đó, nên không được quảng cáo là chữa bệnh.
Sâm Bố Chính có giống nhân sâm không?
Không. Nhân sâm thuộc chi Panax, họ Ngũ gia bì, có nhóm ginsenosid được nghiên cứu nhiều. Sâm Bố Chính thuộc họ Bông, cùng chi với đậu bắp, thành phần chính là tinh bột và chất nhầy. Hai cây chỉ chung chữ "sâm" trong tên gọi dân gian, không nên so công dụng với nhau.
Ăn sâm Bố Chính hằng ngày có tốt hơn ăn thỉnh thoảng không?
Chưa có bằng chứng cho thấy ăn đều đặn mang lại lợi ích thêm so với dùng như một nguyên liệu thỉnh thoảng có trong bữa. Nếu muốn dùng hằng ngày trong thời gian dài, nhất là khi có bệnh hoặc đang uống thuốc, anh chị nên hỏi bác sĩ hoặc thầy thuốc trước.
Có nghiên cứu nào về sâm Bố Chính trên người chưa?
Theo những gì bên mình tìm được, các công trình về sâm Bố Chính chủ yếu khảo sát hình thái, nhân giống, thành phần và thử nghiệm sơ bộ trên động vật. Chưa thấy thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người đủ để kết luận về điều trị. Nếu có công bố mới, trang sẽ cập nhật.
Sâm Tà Đùng có tác dụng khác sâm Bố Chính trồng ở miền Trung không?
Cùng một loài cây nên thành phần cơ bản giống nhau. Đất, giống, tuổi củ và cách sơ chế làm củ khác nhau về độ chắc, độ nhầy, màu lát, nhưng chưa có cơ sở để nói củ vùng nào có công dụng hơn vùng nào. Nhãn "đúng vùng" là chuyện nguồn gốc, không phải chuyện công dụng.
Vậy mua sâm Bố Chính về để làm gì là hợp lý nhất?
Hợp lý nhất là dùng như một nguyên liệu bếp: nấu nước mát, chè, canh hầm, cháo, trà lát pha nhẹ, hoặc làm quà mang hương vị vùng hồ Tà Đùng. Kỳ vọng ở mức một món ăn dễ chịu sẽ không bao giờ làm anh chị thất vọng, còn kỳ vọng chữa bệnh thì có thể làm chậm việc đi khám.