Chưa có bằng chứng nào cho thấy ăn, uống hay đắp sâm Bố Chính làm da đẹp hơn hay chậm lão hoá. Sách dược liệu không ghi làm đẹp là công dụng truyền thống của cây; lời "sâm Bố Chính đẹp da, chống lão hoá" xuất hiện chủ yếu trong quảng cáo, thường dựa vào chữ "chống oxy hoá" hoặc mượn tiếng của nhân sâm.
Những việc có bằng chứng mạnh cho làn da lại rất đời thường: chống nắng, không hút thuốc, ngủ đủ, ăn đủ đạm và rau quả, chăm da nhẹ nhàng và khám da liễu khi có vấn đề. Không món ăn đơn lẻ nào, kể cả sâm, thay được những việc đó.
Bài này giải thích lão hoá da do đâu, chữ "chống oxy hoá" có nghĩa gì và vì sao kết quả trong ống nghiệm không chuyển sang làn da, chuyện tự đắp mặt nạ bột sâm, và cách dùng sâm Tà Đùng trong một nếp sống tốt cho da mà không kỳ vọng sai.
Lão hoá da đến từ đâu
Da già đi theo hai đường song song. Đường thứ nhất là lão hoá nội sinh, theo tuổi và gen: tế bào phân chia chậm lại, lượng collagen và elastin trong lớp bì giảm dần, da mỏng hơn, khô hơn, nếp nhăn mảnh xuất hiện. Đường này ai cũng đi, chỉ khác nhau tốc độ.
Đường thứ hai là lão hoá do môi trường, trong đó ánh nắng là tác nhân lớn nhất. Tia cực tím làm hỏng sợi collagen, kích thích các enzym phân huỷ mô nâng đỡ, gây đốm nâu, nám, da sần, nếp nhăn sâu. Giới da liễu gọi đây là lão hoá do ánh sáng, và nhiều tài liệu cho rằng phần lớn những thay đổi nhìn thấy được trên da mặt người lớn tuổi thuộc về đường này. Hút thuốc lá là tác nhân lớn thứ hai, cộng với ô nhiễm không khí, ngủ kém, chế độ ăn nghèo dinh dưỡng.
Hiểu hai đường đó giúp thấy ngay chỗ có thể can thiệp: lão hoá nội sinh chỉ làm chậm được rất ít, còn lão hoá do ánh sáng và thói quen thì giảm được nhiều. Người trồng sâm, hái cà phê trên đồi trống quanh hồ Tà Đùng, nắng cao nguyên gắt, da sạm và nhăn sớm vì đường thứ hai, không phải vì thiếu một loại củ quý nào.
"Chống oxy hoá": chữ đẹp trên bao bì, nghĩa hẹp trong phòng thí nghiệm
Trong cơ thể luôn có các phân tử hoạt động mạnh gọi là gốc tự do, sinh ra từ chuyển hoá bình thường và tăng lên khi phơi nắng, hút thuốc. Chúng có thể làm hỏng màng tế bào, đạm, DNA. Cơ thể có sẵn hệ thống enzym và chất chống oxy hoá để trung hoà chúng. Ý tưởng "ăn thêm chất chống oxy hoá để chống lão hoá" ra đời từ đó, và trở thành một trong những chữ được dùng nhiều nhất trong quảng cáo thực phẩm.
Vấn đề là "chống oxy hoá" thường được đo trong ống nghiệm: trộn chiết xuất với một chất thử, thấy màu thay đổi, kết luận có hoạt tính. Gần như mọi chiết xuất thực vật, từ lá trà tới vỏ hành, đều cho kết quả dương tính ở phép thử này. Còn chuyện chất đó có được hấp thu, có đi tới da, có đủ nồng độ để tác động và có làm da thay đổi nhìn thấy được hay không là những câu hỏi khác hẳn, và phần lớn chưa được trả lời.
Thậm chí với các chất chống oxy hoá đã được nghiên cứu kỹ ở dạng viên uống, nhiều thử nghiệm lớn trên người cho kết quả thất vọng ở mục tiêu phòng bệnh. Với sâm Bố Chính, ngay cả dữ liệu ống nghiệm công bố rộng rãi cũng ít; câu "giàu chất chống oxy hoá, chống lão hoá" trên một gói sâm lát là suy diễn hai bước liền, mỗi bước đều chưa được chứng minh.
Lời quảng cáo làm đẹp và mức bằng chứng
Bảng dưới đặt những lời hay gặp cạnh những gì hiện biết. Ô bên phải là việc có căn cứ hơn cho cùng mục tiêu.
| Lời quảng cáo | Với sâm Bố Chính | Việc có căn cứ hơn |
|---|---|---|
| Chống lão hoá, giảm nếp nhăn | Chưa có dữ liệu trên người | Chống nắng hằng ngày, không hút thuốc, hoạt chất bôi theo chỉ định bác sĩ da liễu |
| Giàu chất chống oxy hoá | Chưa có dữ liệu đáng tin công bố rộng rãi; ống nghiệm không nói được về da | Ăn đa dạng rau quả nhiều màu |
| Tăng collagen | Không có cơ sở | Ăn đủ đạm và vitamin C từ thực phẩm; chống nắng để collagen không bị phá |
| Trắng da, mờ nám | Không có cơ sở | Chống nắng nghiêm ngặt, khám da liễu vì nám có nhiều loại |
| Thải độc, da sáng mịn | Khái niệm "thải độc" không có cơ sở | Ngủ đủ, uống đủ nước, chăm da nhẹ nhàng |
| Hết mụn | Không có cơ sở | Làm sạch đúng cách, khám da liễu khi mụn viêm nhiều |
Không có ô nào trong cột giữa là "có bằng chứng". Điều này không làm sâm kém đi như một món ăn, nhưng có nghĩa không nên mua sâm, nhất là với giá cao, vì mục tiêu làm đẹp.
Vì sao lời "làm đẹp" bám vào sâm Bố Chính
Ở nhiều nước Đông Á, nhân sâm và hồng sâm từ lâu có mặt trong mỹ phẩm và đồ uống làm đẹp, kèm theo một khối lượng lớn nghiên cứu, quảng cáo và câu chuyện thương hiệu. Khi sâm Bố Chính được bán rộng hơn, chữ "sâm" kéo theo cả hình ảnh đó. Người bán chỉ cần viết "sâm" cạnh "đẹp da" là người đọc tự nối phần còn lại, dù hai cây khác họ, khác thành phần, và các kết quả về nhân sâm, kể cả những kết quả có thật, không áp được cho sâm Bố Chính.
Lý do thứ hai là tiếng "mát". Trong quan niệm dân gian, da nổi mụn, sạm sần thường được gắn với "nóng trong", và một vị mát như sâm Bố Chính được nghĩ là sẽ làm da "mát" lại. Như bài về tính mát của sâm trong danh mục này đã phân tích, mụn và sạm da có nguyên nhân cụ thể, không đỡ nhờ đồ uống mát.
Lý do thứ ba là chất nhầy: lớp gel trơn mịn khi pha bột sâm với nước gợi liên tưởng đến các loại gel dưỡng da. Cảm giác này có thật nhưng chỉ ở bề mặt và chỉ trong lúc đắp. Ba lý do cộng lại tạo nên một câu chuyện dễ tin, và đó chính là lý do cần tách ra từng phần để thấy mỗi phần đều thiếu căn cứ.
Tự đắp mặt nạ bột sâm: được gì và rủi ro gì
Trên mạng có nhiều hướng dẫn trộn bột sâm Bố Chính với mật ong, sữa chua hay nước hoa hồng để đắp mặt. Về cảm giác, chất nhầy khi gặp nước tạo một lớp gel trơn, đắp lên da thấy mát và mịn trong lúc đắp, giống nhiều loại mặt nạ tinh bột hay gel thực vật khác. Rửa đi, da được làm ẩm tạm thời ở lớp ngoài cùng. Đó là phần "được" có thật, nhưng ngắn và không riêng gì sâm.
Phần rủi ro đáng để ý hơn. Bột thực phẩm không được làm ra để bôi da: độ mịn không đồng đều, có thể lẫn bụi, nấm mốc nếu bảo quản kém. Hỗn hợp tự pha để qua ngày dễ nhiễm khuẩn. Một số người dị ứng hay kích ứng với thực vật họ Bông, hoặc với các thứ trộn kèm như chanh, mật ong. Da đang mụn viêm, đang có vết thương, đang dùng thuốc bôi kê đơn càng dễ phản ứng.
Nếu vẫn muốn thử, nên dùng bột mới, khô, không mốc, pha lượng nhỏ dùng ngay, thử trước ở một vùng nhỏ sau tai hay mặt trong cánh tay một ngày xem có đỏ ngứa không, tránh vùng mắt, không trộn chanh hay giấm. Thấy rát, đỏ, ngứa thì rửa ngay và ngừng. Còn với nám, mụn, viêm da kéo dài, việc nên làm là khám da liễu.
Những việc có bằng chứng thật cho làn da
Nếu mục tiêu là da khoẻ, chậm lão hoá, danh sách dưới đây có căn cứ mạnh hơn mọi loại củ quý. Phần lớn không tốn kém:
- Chống nắng hằng ngày: kem chống nắng phổ rộng bôi đủ lượng, bôi lại khi ra mồ hôi nhiều; mũ rộng vành, áo dài tay, tránh nắng giữa trưa. Đây là việc có bằng chứng mạnh nhất cho chống lão hoá do ánh sáng.
- Không hút thuốc và tránh khói thuốc.
- Ngủ đủ giấc; thiếu ngủ kéo dài làm da xỉn, quầng mắt rõ.
- Ăn đủ đạm để cơ thể có nguyên liệu làm collagen, cùng rau quả giàu vitamin C.
- Chăm da nhẹ nhàng: rửa mặt dịu, dưỡng ẩm, không chà xát mạnh, không dùng nhiều sản phẩm lạ cùng lúc.
- Khám da liễu khi có nám, mụn viêm, nốt ruồi thay đổi màu hay kích thước, vết loét lâu lành.
- Hoạt chất bôi có nghiên cứu như nhóm retinoid hay vitamin C bôi, dùng theo hướng dẫn của bác sĩ da liễu, nhất là khi đang mang thai hay cho con bú cần hỏi kỹ.
Người làm việc ngoài trời ở vùng cao như quanh hồ Tà Đùng càng nên ưu tiên chống nắng, vì tia cực tím ở vùng cao thường mạnh hơn đồng bằng. Một chiếc mũ rộng vành và áo dài tay khi lên rẫy có tác dụng với làn da nhiều hơn bất kỳ ly nước nào.
Chỗ đứng hợp lý của sâm Tà Đùng trong nếp sống tốt cho da
Gác lại lời quảng cáo, sâm vẫn có thể có mặt trong một nếp sống tốt cho da theo cách gián tiếp. Một bình nước sâm nhạt giúp người lười uống nước uống đủ hơn; thay ly trà sữa, nước ngọt bằng ly nước sâm ít đường là bớt một lượng đường mỗi ngày. Một bữa canh hầm có sâm và thịt cá cho thêm đạm và rau đi kèm. Những thay đổi nhỏ đó tốt cho sức khoẻ chung, và da là một phần của sức khoẻ chung.
Điều nên tránh là trả giá cao cho sâm, hay cho một sản phẩm có sâm, vì tin nó làm đẹp, rồi lơ là chống nắng hay bỏ qua việc đi khám khi da có vấn đề. Cũng nên dè chừng các sản phẩm uống "làm đẹp" phối nhiều thành phần không rõ nguồn gốc, quảng cáo bằng ảnh trước sau.
Nếu anh chị biếu sâm cho người thân với lời chúc "ăn cho đẹp da", hãy nói thêm rằng đó là món ngon của vùng hồ Tà Đùng, nấu chè, nấu canh cho cả nhà; còn chuyện giữ da đẹp thì chiếc mũ rộng vành và lọ kem chống nắng làm tốt hơn. Món quà vì thế vẫn trọn ý mà không kèm một lời hứa không giữ được.
Câu hỏi thường gặp
Uống nước sâm Bố Chính hằng ngày có làm da đẹp hơn không?
Chưa có bằng chứng. Nếu nước sâm giúp anh chị uống đủ nước và thay được đồ uống nhiều đường, đó là một thay đổi tốt cho sức khoẻ chung. Nhưng chính việc uống đủ nước cũng không làm thay đổi làn da nhiều như quảng cáo vẫn nói; chống nắng mới là việc có tác dụng rõ nhất.
Đắp mặt nạ bột sâm Bố Chính có trị nám được không?
Không có cơ sở. Nám da có nhiều loại, liên quan đến nắng, nội tiết, di truyền, và cần bác sĩ da liễu chẩn đoán để chọn cách điều trị. Đắp bột thực phẩm lên da còn có nguy cơ kích ứng, nhiễm khuẩn, có thể làm tình trạng da xấu đi.
Sâm Bố Chính có collagen không?
Không. Collagen là một loại đạm có trong mô động vật như da, xương, sụn. Thực vật không chứa collagen. Cơ thể tự tổng hợp collagen từ đạm ăn vào cùng vitamin C và các vi chất khác; ăn đủ đạm và chống nắng để collagen không bị phá hủy là cách thực tế nhất.
Phụ nữ tiền mãn kinh dùng sâm Bố Chính có giữ được da không?
Chưa có bằng chứng. Da thay đổi nhanh trong giai đoạn quanh mãn kinh do nội tiết. Nếu có khó chịu nhiều ở giai đoạn này, nên khám bác sĩ phụ khoa hoặc nội tiết để được tư vấn đúng, thay vì trông vào một loại thực phẩm. Sâm vẫn dùng được như món ăn.
Sản phẩm mỹ phẩm có chiết xuất sâm Bố Chính có tốt không?
Tác dụng của mỹ phẩm phụ thuộc vào toàn bộ công thức, nồng độ hoạt chất và cách dùng, không phải vào một cái tên trên nhãn. Hiện chưa thấy dữ liệu đáng tin cho thấy chiết xuất sâm Bố Chính bôi da có lợi ích riêng. Chọn mỹ phẩm theo loại da và hỏi bác sĩ da liễu khi cần.
Vì sao nhiều người kể dùng sâm thấy da đẹp lên?
Có thể vì cùng lúc họ thay đổi nhiều thói quen khác như uống nhiều nước hơn, ngủ sớm hơn, bớt đồ ngọt, hoặc da thay đổi theo mùa. Cảm nhận chủ quan cũng chịu ảnh hưởng của kỳ vọng. Lời kể có giá trị như trải nghiệm, nhưng không chứng minh được sâm là nguyên nhân.