Người đang dùng thuốc điều trị nên báo cho bác sĩ hoặc dược sĩ nếu định dùng sâm Bố Chính đều đặn, và theo nguyên lý chung nên dùng món sâm cách xa giờ uống thuốc; người sắp mổ hoặc làm thủ thuật cần báo cho bác sĩ gây mê mọi thảo dược đang dùng. Chưa có nghiên cứu nào chỉ ra sâm Bố Chính tương tác cụ thể với thuốc nào. Nhưng củ sâm có nhiều chất nhầy, và chất xơ tạo nhầy nói chung có thể làm một số thuốc uống cùng lúc hấp thu chậm hơn hoặc ít hơn.
Phần lớn người dùng sâm không nghĩ nó liên quan gì tới thuốc, nên khi bác sĩ hỏi "có đang dùng gì khác không" họ thường quên kể. Bài này giải thích tương tác giữa thực phẩm, thảo dược và thuốc hoạt động thế nào, vì sao nên giữ khoảng cách giờ, cách phối hợp với thuốc nam, và chuẩn bị gì trước một cuộc mổ hay buổi nội soi.
Tương tác xảy ra ở đâu: ba cửa chính
Cửa thứ nhất là ruột, nơi thuốc được hấp thu. Thức ăn có thể làm thuốc vào máu nhanh hơn, chậm hơn, nhiều hơn hoặc ít hơn. Chất xơ hoà tan như chất nhầy tạo một lớp gel có thể giữ lại một phần thuốc, làm chậm thời gian thuốc tiếp xúc với thành ruột. Hiện tượng này đã được mô tả với các chế phẩm chất xơ như vỏ hạt mã đề, và là lý do nhiều hướng dẫn khuyên uống các sản phẩm chất xơ cách xa thuốc.
Cửa thứ hai là gan, nơi nhiều thuốc được chuyển hoá bởi các hệ men. Một số thảo dược nổi tiếng, như cỏ St John hay nước bưởi chùm, làm thay đổi hoạt động của các men này và từ đó thay đổi nồng độ nhiều loại thuốc. Bên mình chưa thấy dữ liệu nào cho thấy sâm Bố Chính có tác động kiểu đó, nhưng chưa có dữ liệu cũng có nghĩa là chưa ai kiểm tra.
Cửa thứ ba là tác dụng cộng dồn hoặc đối nghịch: hai thứ cùng tác động lên một chức năng, như đường huyết, huyết áp, đông máu, nhu động ruột. Ví dụ với sâm Bố Chính là tính nhuận tràng nhẹ theo kinh nghiệm dân gian cộng với thuốc nhuận tràng đang dùng. Mỗi cửa có thể không đáng kể với người khoẻ, nhưng với người dùng nhiều thuốc thì cộng lại thành chuyện cần để ý.
Nhóm thuốc nên hỏi kỹ trước khi dùng sâm đều đặn
Bảng dưới không phải danh sách tương tác đã được chứng minh với sâm Bố Chính. Đây là những nhóm thuốc mà dược sĩ thường lưu ý với mọi thực phẩm giàu chất xơ hoà tan và mọi thảo dược, vì thay đổi nhỏ cũng có thể đáng kể:
| Nhóm thuốc | Lý do cần hỏi |
|---|---|
| Thuốc tuyến giáp | Hấp thu dễ bị ảnh hưởng bởi thức ăn, chất xơ; thường được dặn uống lúc đói, cách xa bữa ăn |
| Thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu | Khoảng an toàn hẹp; thay đổi nồng độ có thể gây chảy máu hoặc giảm tác dụng |
| Thuốc tim, thuốc chống loạn nhịp | Một số thuốc có khoảng điều trị hẹp |
| Thuốc chống động kinh | Cần nồng độ ổn định để giữ không lên cơn |
| Thuốc tiểu đường, insulin | Tinh bột và đường trong món sâm ảnh hưởng đường huyết; chất xơ có thể thay đổi tốc độ hấp thu đường |
| Thuốc nhuận tràng, thuốc tiêu hoá | Có thể cộng dồn tác dụng làm phân lỏng |
| Thuốc chống thải ghép, thuốc điều trị ung thư | Cần nồng độ rất chính xác; mọi thảo dược phải được đội điều trị biết |
Nếu thuốc của anh chị nằm trong bảng, việc hỏi trước là cần thiết. Nếu không nằm trong bảng, việc hỏi vẫn có ích, vì dược sĩ nhìn đơn thuốc cụ thể sẽ thấy những điều mà một bảng chung không thể liệt kê hết.
Giữ khoảng cách giờ: cách làm thực tế
Cách đơn giản nhất để giảm khả năng chất nhầy ảnh hưởng tới thuốc là không dùng cùng lúc. Nhiều hướng dẫn với các sản phẩm chất xơ hoà tan khuyên cách thuốc vài giờ; khoảng cách cụ thể tuỳ từng thuốc, nên hỏi dược sĩ theo đơn của mình thay vì tự đặt một con số.
Trong sinh hoạt, cách dễ nhớ là gắn món sâm vào một bữa khác với giờ thuốc chính. Ví dụ, thuốc uống buổi sáng thì để món canh sâm cho bữa tối; thuốc uống buổi tối thì dùng nước sâm vào buổi chiều sớm. Với người uống thuốc nhiều lần trong ngày, việc xếp giờ khó hơn, và đó chính là lúc nên nhờ dược sĩ giúp.
Đừng điều chỉnh giờ uống thuốc để nhường chỗ cho món sâm. Thuốc có giờ uống vì lý do: có thuốc phải uống lúc đói, có thuốc phải uống sau ăn, có thuốc phải đều đặn đúng giờ. Món sâm là thứ linh hoạt, nên để nó xoay quanh thuốc, không phải ngược lại.
Đang uống thuốc nam, thuốc bắc: báo cho người kê đơn
Trong y học cổ truyền, sâm Bố Chính thường được dùng phối hợp với các vị khác trong một bài thuốc do thầy thuốc chọn tuỳ người bệnh, hiếm khi dùng đơn độc. Mỗi bài thuốc có cân nhắc riêng về tính vị và cách các vị bổ sung, kiềm chế nhau. Tự thêm một vị vào bài thuốc đang uống, dù là vị quen, có thể làm lệch ý đồ của người kê đơn.
Nếu đang uống thuốc sắc hay thuốc hoàn của thầy thuốc cổ truyền, hãy hỏi chính người kê đơn có nên dùng thêm sâm Bố Chính trong ăn uống không. Thầy thuốc có chuyên môn sẽ trả lời dựa trên bài thuốc đang dùng. Đây cũng là cách tôn trọng việc điều trị đang diễn ra.
Người dùng cùng lúc cả thuốc tây và thuốc nam nên để hai bên biết về nhau. Rất nhiều người không kể với bác sĩ bệnh viện rằng mình đang uống thuốc nam, và ngược lại. Mang theo túi thuốc nam, ghi tên các vị nếu có, khi đi khám là cách đơn giản để tránh những tương tác không ai lường trước.
Trước khi mổ hoặc làm thủ thuật
Báo cho bác sĩ gây mê mọi thảo dược. Ở buổi khám trước mổ, bác sĩ gây mê hỏi về thuốc đang dùng. Hãy kể cả thảo dược, trà, thực phẩm chức năng, kể cả sâm Bố Chính dùng hằng ngày. Thông tin này giúp họ chuẩn bị đúng.
Thường được khuyên ngừng thảo dược trước mổ. Nhiều hướng dẫn gây mê, trong đó có tài liệu cho người bệnh của Hội Gây mê Hoa Kỳ, khuyên ngừng các thực phẩm bổ sung thảo dược khoảng hai tuần trước mổ, vì một số thảo dược ảnh hưởng tới đông máu, huyết áp hay thuốc mê. Sâm Bố Chính chưa có dữ liệu riêng; việc ngừng hay không, ngừng bao lâu, do bác sĩ của anh chị quyết định.
Món sâm trong bữa ăn thường ngày. Vài lát sâm trong canh khác với uống nước sâm đặc mỗi ngày. Hãy nói rõ cách dùng để bác sĩ đánh giá đúng.
Mổ cấp cứu. Không có thời gian ngừng trước, nhưng vẫn cần người nhà báo cho bác sĩ những gì người bệnh đã dùng gần đây.
Nhổ răng, thủ thuật nhỏ. Người đang dùng thuốc chống đông và thảo dược nên báo cho nha sĩ hoặc bác sĩ làm thủ thuật, dù là việc nhỏ.
Nhịn ăn trước gây mê và nội soi: nước sâm không phải "nước trong"
Trước gây mê, người bệnh được dặn nhịn ăn uống trong một khoảng thời gian để dạ dày rỗng, giảm nguy cơ trào ngược và hít sặc. Hướng dẫn thường phân biệt "nước trong" như nước lọc, một số đồ uống không có cặn được phép tới gần giờ mổ hơn, còn đồ ăn và đồ uống có chất béo, chất xơ, tinh bột phải ngừng sớm hơn. Mốc giờ cụ thể do bệnh viện quy định.
Nước sâm có tinh bột, chất nhầy, thường có đường và có thể có cặn lát sâm. Nó không thuộc nhóm nước trong. Nhiều người nghĩ "chỉ là nước thôi" và uống một ly nước sâm sáng ngày mổ, khiến cuộc mổ phải dời lại. Hãy theo đúng danh sách được phép mà bệnh viện đưa.
Với nội soi đại tràng, chế độ ăn trước nội soi thường yêu cầu ăn ít chất xơ trong vài ngày và chỉ uống chất lỏng trong vào ngày trước. Món sâm nhiều chất nhầy và chất xơ nên tạm ngừng theo đúng thời gian hướng dẫn, để ruột được làm sạch và bác sĩ quan sát rõ. Ruột chuẩn bị không sạch có thể phải nội soi lại.
Sản phẩm chế biến có sâm: đọc thành phần trước khi lo tương tác
Ngoài lát khô và củ tươi, sâm Bố Chính còn được làm thành trà túi lọc, bột, mứt, nước đóng chai, và có khi được phối với các vị khác trong cùng một gói. Với người đang dùng thuốc, phần cần đọc kỹ không chỉ là sâm mà là mọi thứ khác trong thành phần: cam thảo, gừng, quế, các loại thảo dược ít gặp, đường, chất tạo ngọt.
Một số vị phối kèm có tương tác đã được biết rõ hơn sâm Bố Chính rất nhiều. Ví dụ, cam thảo dùng nhiều và lâu ngày được ghi nhận có thể làm tăng huyết áp, giảm kali máu, điều mà người đang dùng thuốc huyết áp, thuốc lợi tiểu, thuốc tim cần biết. Vì vậy một gói "trà sâm" có thể đáng hỏi dược sĩ hơn cả lát sâm khô.
Khi mang sản phẩm đi hỏi, chụp rõ mặt sau có thành phần và nhà sản xuất. Sản phẩm không ghi thành phần rõ ràng, hoặc ghi công dụng chữa bệnh, là loại nên tránh khi đang điều trị.
Lập một tờ danh sách mang theo khi đi khám
Một tờ giấy hoặc ghi chú trên điện thoại cập nhật thường xuyên giúp mọi lần khám, mua thuốc, chuẩn bị mổ đều nhanh và chính xác:
- Tên từng thuốc đang dùng, liều, giờ uống, ai kê, và từ khi nào.
- Thuốc mua không cần đơn dùng thường xuyên: giảm đau, dạ dày, vitamin.
- Thuốc nam, thuốc bắc: tên bài thuốc hoặc các vị, người kê.
- Thảo dược và thực phẩm dùng với ý sức khoẻ: sâm Bố Chính (họ Bông, không phải nhân sâm), dạng dùng, mức độ đều đặn.
- Dị ứng đã biết với thuốc, thực phẩm, cây cỏ.
- Các bệnh đang có và lần mổ trước.
- Ngày cập nhật gần nhất, để người đọc biết danh sách còn đúng hay không.
Danh sách chỉ có ích khi được cập nhật. Mỗi lần đổi thuốc, thêm thuốc hay bắt đầu dùng một thảo dược mới, sửa ngay. Người nhà của người cao tuổi nên giữ một bản để mang theo khi đi cấp cứu, vì lúc đó người bệnh thường không tự kể được.
Đưa tờ danh sách này cho bác sĩ, dược sĩ mỗi lần khám. Lời dặn chung của bên mình: hỏi bác sĩ, dược sĩ hoặc thầy thuốc trước khi dùng sâm với mục đích sức khoẻ, nhất là khi đang điều trị.
Câu hỏi thường gặp
Uống sâm cách thuốc bao lâu là đủ?
Không có một con số chung cho mọi thuốc. Với các sản phẩm chất xơ hoà tan, nhiều hướng dẫn khuyên cách thuốc vài giờ. Hãy hỏi dược sĩ khoảng cách phù hợp với từng thuốc trong đơn của mình.
Chỉ ăn canh có vài lát sâm thì có cần báo bác sĩ không?
Món ăn thỉnh thoảng thường không đáng kể, nhưng việc kể ra không mất gì. Nếu dùng đều mỗi ngày, uống nước sâm đặc, hoặc đang dùng thuốc nhóm cần thận trọng, thì nhất định nên báo.
Sắp mổ có cần ngừng ăn canh sâm không?
Hãy hỏi bác sĩ gây mê ở buổi khám trước mổ. Nhiều hướng dẫn khuyên ngừng thảo dược bổ sung trước mổ một thời gian; món ăn thường ngày có thể được xem khác. Ngày mổ thì theo đúng giờ nhịn ăn uống của bệnh viện.
Nước sâm có được uống trước nội soi dạ dày không?
Thường là không trong khoảng thời gian nhịn trước nội soi, vì nước sâm có tinh bột, chất nhầy và đường, không phải nước trong. Hãy theo đúng danh sách đồ uống được phép mà nơi nội soi hướng dẫn.
Đang uống kháng sinh có ăn sâm được không?
Đợt kháng sinh ngắn ngày thường không cần kiêng món sâm trong bữa ăn, nhưng nên dùng cách xa giờ uống thuốc để tránh chất nhầy làm chậm hấp thu. Nếu kháng sinh gây tiêu chảy, tạm ngừng món sâm.
Thầy thuốc đông y kê bài có sâm Bố Chính, có cần báo bác sĩ tây y không?
Có. Bác sĩ tây y cần biết người bệnh đang uống những gì để tránh tương tác và hiểu đúng các thay đổi trong cơ thể. Ngược lại, thầy thuốc đông y cũng cần biết các thuốc tây đang dùng.