Phụ nữ mang thai không nên tự dùng sâm Bố Chính đều đặn như một món bồi bổ khi chưa hỏi bác sĩ sản khoa. Lý do không phải vì đã có ca bệnh nào được ghi nhận, mà vì đến nay chưa có nghiên cứu nào về sâm Bố Chính trên phụ nữ mang thai. Sách "Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam" của Đỗ Tất Lợi ghi rằng phần tác dụng dược lý của cây còn chưa có tài liệu nghiên cứu, và có thầy lang từng dùng nó với ý "điều kinh". Với thai kỳ, một vị được cho là tác động lên kinh nguyệt là thứ bác sĩ cần biết trước.
Chuyện thường gặp hơn là một bát chè sâm trong mâm cỗ, một ly nước sâm mát ngày nắng ở nhà người quen. Thỉnh thoảng một lượng nhỏ như thực phẩm khác xa với việc nấu nước sâm uống hằng ngày suốt mấy tháng. Bài này giúp anh chị phân biệt hai chuyện đó, biết vì sao bên mình khuyên hỏi trước, chuẩn bị gì khi đi khám, và nhận ra lúc nào cần dừng. Bài không đưa liều, không thay lời bác sĩ.
Vì sao câu trả lời là "hỏi bác sĩ" chứ không phải "được" hay "không"
Muốn nói một thứ an toàn cho thai phụ, người ta cần dữ liệu: theo dõi bao nhiêu người mẹ đã dùng, dùng lượng bao nhiêu, ở tháng thứ mấy, con sinh ra thế nào. Với thuốc tây, các dữ liệu này được gom dần qua nhiều năm và vẫn có nhiều thuốc bị ghi "chưa đủ dữ liệu". Với sâm Bố Chính, một cây dân gian chưa từng được thử nghiệm bài bản trên người, kho dữ liệu đó gần như trống.
Trống dữ liệu không có nghĩa là nguy hiểm, nhưng cũng không cho phép nói là lành. Người bán sâm hay nói "cây cỏ tự nhiên, bà bầu dùng tốt", câu đó không dựa trên nghiên cứu nào. Ngược lại, lời đồn "bà bầu ăn sâm là động thai" cũng không có căn cứ đã công bố. Cả hai đều là đoán.
Vì vậy cách làm có trách nhiệm là để bác sĩ đang theo dõi thai kỳ quyết định dựa trên tình trạng cụ thể của anh chị: thai mấy tuần, có dọa sảy hay ra huyết trước đó không, đường huyết, huyết áp, tiền sử sinh non. Cùng một bát chè, với người này bác sĩ có thể bảo không sao, với người khác thì khuyên chờ qua thai kỳ.
Ba điều cần cân nhắc riêng với sâm Bố Chính
Lời ghi "điều kinh" trong sách cũ. Đây chỉ là ý kiến của một số thầy lang được Đỗ Tất Lợi ghi lại, không phải kết quả thử nghiệm. Nhưng trong y học, bất cứ vị nào từng được dùng với mục đích tác động lên kinh nguyệt đều được xếp vào diện cần thận trọng khi mang thai, cho tới khi có dữ liệu khác.
Tinh bột và đường đi kèm. Củ sâm nhiều tinh bột, còn chè sâm, nước sâm mát thường nấu với đường phèn hoặc mật ong. Thai kỳ là lúc đường huyết dễ tăng, và nhiều thai phụ được làm nghiệm pháp dung nạp đường quanh tuần thứ 24 đến 28. Một ly nước sâm ngọt mỗi ngày cộng dồn lại không nhỏ.
Chất nhầy và đường ruột. Sách cũ ghi củ có khoảng ba mươi lăm đến bốn mươi phần trăm chất nhầy, dân gian dùng làm nhuận tràng nhẹ. Thai phụ hay bị táo bón nên có người nghĩ đó là điểm cộng; nhưng người đang tiêu chảy, đầy hơi hoặc ốm nghén nặng có thể thấy khó chịu hơn.
Thuốc và vi chất đang uống. Phần lớn thai phụ đang uống viên sắt, axit folic, canxi, có người dùng thuốc tuyến giáp hay thuốc tiểu đường. Chất xơ tạo nhầy nói chung có thể làm thuốc uống cùng lúc hấp thu chậm hoặc ít đi. Đây là nguyên lý chung, đủ lý do để hỏi dược sĩ về giờ uống.
Món sâm thỉnh thoảng khác uống đều đặn ra sao
Nhiều câu hỏi bên mình nhận được thật ra là hai tình huống khác nhau. Bảng dưới tách chúng ra để anh chị biết mình đang ở trường hợp nào khi đi hỏi bác sĩ:
| Tình huống | Ví dụ | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Ăn tình cờ một lần | Một bát chè sâm ở đám cưới, vài lát sâm trong nồi canh nhà người quen | Không cần hoảng; ghi nhớ để kể với bác sĩ ở lần khám tới nếu lo |
| Dùng thỉnh thoảng trong bữa ăn | Canh hầm có vài lát sâm mỗi tuần một lần | Hỏi bác sĩ sản trong lần khám định kỳ; nói rõ lượng và cách nấu |
| Uống đều mỗi ngày với ý bồi bổ | Nấu nước sâm uống thay nước lọc, bột sâm pha sữa mỗi sáng | Chưa nên bắt đầu khi bác sĩ chưa đồng ý |
| Dùng sản phẩm đóng gói ghi công dụng | Trà sâm, viên sâm ghi "bổ thai", "an thai" | Không dùng; sản phẩm thực phẩm không được quảng cáo công dụng chữa bệnh |
| Thầy thuốc cổ truyền kê trong bài thuốc | Bài sắc có sâm Bố Chính phối hợp | Báo cho cả bác sĩ sản và thầy thuốc biết mình đang mang thai |
Điểm chung của cả năm dòng: người theo dõi thai kỳ cần biết. Nhiều thai phụ ngại kể chuyện ăn uống "vặt vãnh", nhưng chính những chi tiết đó giúp bác sĩ nhìn đủ bức tranh.
Ba tháng đầu, giữa và cuối: mỗi giai đoạn lo một chuyện
Ba tháng đầu là lúc các cơ quan của thai đang hình thành, cũng là giai đoạn mà hầu hết hướng dẫn khuyên hạn chế tối đa mọi chất lạ không cần thiết, kể cả thảo dược quen thuộc. Ốm nghén làm nhiều người thèm đồ mát, ngọt; một ly nước sâm lạnh nghe rất hợp. Nếu thèm, nước lọc, nước canh rau, trái cây tươi là lựa chọn không phải băn khoăn.
Ba tháng giữa, chuyện cần để ý nhiều nhất là đường huyết và cân nặng. Đây là giai đoạn làm nghiệm pháp đường huyết, và các món ngọt nấu với sâm nên được tính vào khẩu phần đường chung, không xem là "thuốc bổ" nằm ngoài bữa ăn.
Ba tháng cuối, thai phụ hay bị phù, táo bón, khó ngủ, có người được bác sĩ dặn hạn chế nước hoặc muối vì huyết áp. Nếu sắp sinh mổ theo lịch, mọi loại thảo dược đang dùng cũng cần được báo cho bác sĩ gây mê, giống như khi chuẩn bị bất kỳ cuộc mổ nào. Chuyện này có một bài riêng trong mục dùng an toàn của trang.
Chuẩn bị gì khi hỏi bác sĩ sản về sâm
Buổi khám thai thường ngắn và có nhiều việc phải làm. Chuẩn bị sẵn những điều dưới đây giúp câu hỏi được trả lời gọn:
- Ghi đúng tên cây: sâm Bố Chính, còn gọi sâm thổ hào, tên khoa học Abelmoschus sagittifolius, họ Bông. Nói "sâm" không thôi, bác sĩ dễ hiểu nhầm sang nhân sâm, vốn có khuyến cáo khác.
- Mang theo mẫu hoặc chụp ảnh: lát khô, củ tươi, bột hay gói trà. Nếu là sản phẩm đóng gói, chụp cả mặt sau có thành phần.
- Nói cách dùng định làm: nấu canh mỗi tuần một lần, hay nấu nước uống hằng ngày, uống trong bao lâu.
- Liệt kê thuốc và vi chất đang uống, kể cả loại mua không cần đơn.
- Kể các vấn đề đang có trong thai kỳ: ra huyết, đường huyết cao, huyết áp, táo bón, tiêu chảy, dị ứng.
- Hỏi rõ ba câu: có nên dùng không, nếu dùng thì cách xa giờ uống thuốc bao lâu, dấu hiệu nào phải ngừng và đi khám.
Nếu anh chị đang được thầy thuốc cổ truyền chăm sóc song song, hãy báo cho hai bên biết về nhau. Việc phối hợp do người có chuyên môn quyết định, không nên tự ghép.
Những lời đồn hay gặp về sâm và thai kỳ
"Sâm mát nên bà bầu uống cho con trắng da." Màu da của trẻ do di truyền quyết định. Không có món ăn nào của mẹ làm con trắng hay đen hơn, và câu này không có cơ sở nào để dựa vào. Cái giá của việc tin nó là một ly nước ngọt mỗi ngày suốt nhiều tháng.
"Uống sâm cho thai to, mẹ khoẻ." Thai to hơn mức bình thường không phải điều tốt; nó có thể là dấu hiệu của đường huyết thai kỳ cao và làm cuộc sinh khó hơn. Cân nặng của thai được bác sĩ theo dõi qua siêu âm và khám định kỳ, không cần thêm vị bổ để "đẩy" lên.
"Bà bầu ăn sâm là sảy thai." Câu doạ này cũng không có nghiên cứu nào đứng sau. Nó làm nhiều người hoảng sợ sau khi lỡ ăn một bát chè. Cách đúng là bình tĩnh, ngừng dùng đều, kể với bác sĩ, và đi khám ngay nếu có dấu hiệu bất thường.
"Sâm trồng ở Tà Đùng là sâm sạch nên dùng thoải mái." Nơi trồng và cách trồng ảnh hưởng tới dư lượng, độ sạch của củ, nhưng không thay đổi câu hỏi về an toàn trong thai kỳ. Sâm sạch đến đâu thì việc dùng đều đặn khi mang thai vẫn cần bác sĩ đồng ý.
Dấu hiệu nên ngừng ngay và đi khám
Đau bụng, ra huyết âm đạo. Dù có liên quan đến món ăn hay không, đây là dấu hiệu phải đi khám sản ngay. Đừng mất thời gian ngồi đoán do sâm hay do việc khác.
Ngứa, nổi mẩn, sưng môi, khó thở sau khi ăn uống. Có thể là phản ứng dị ứng. Khó thở, sưng môi lưỡi, choáng váng là tình huống cấp cứu, gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất.
Tiêu chảy kéo dài, đau quặn bụng. Mất nước trong thai kỳ cần được xử lý sớm. Ngừng món sâm và các món nhiều chất xơ lạ cho tới khi được khám.
Đường huyết tự đo tăng bất thường. Nếu đang theo dõi đường huyết tại nhà, ghi lại bữa có món sâm ngọt để bác sĩ xem. Đừng tự bỏ hay tăng thuốc.
Mọi cảm giác khác thường mà anh chị lo. Thai kỳ là lúc nên hỏi thừa còn hơn bỏ sót. Mang theo phần sâm đã dùng khi đi khám để bác sĩ thấy.
Muốn ăn món sâm sau khi bác sĩ đồng ý: giữ ở mức thực phẩm
Khi bác sĩ cho phép, cách dùng hợp lý nhất vẫn là như một nguyên liệu trong bữa ăn: vài lát sâm trong nồi canh, nồi cháo cho cả nhà, không cô đặc, không nấu riêng một chén "thuốc" cho bà bầu. Ưu tiên món ít đường; nếu nấu chè thì giảm ngọt và ăn sau bữa chính thay vì uống thay nước.
Chọn nguồn sâm rõ ràng, lát khô màu trắng ngà tự nhiên, không mùi hắc lạ, không mốc. Nấu chín kỹ, ăn trong ngày, không để nước sâm qua đêm ở nhiệt độ phòng. Thai phụ dễ bị ngộ độc thực phẩm hơn bình thường, nên phần vệ sinh này quan trọng không kém câu hỏi về bản thân cây sâm.
Và nếu anh chị thấy băn khoăn, cứ chờ. Sâm Bố Chính không phải thứ bắt buộc phải có trong thai kỳ; một chế độ ăn đủ đạm, rau, trái cây, uống đủ nước và khám thai đúng lịch mới là phần quyết định. Bên mình luôn dặn: hỏi bác sĩ, dược sĩ hoặc thầy thuốc trước khi dùng bất cứ vị gì với mục đích sức khoẻ.
Câu hỏi thường gặp
Lỡ uống nước sâm mấy ngày rồi mới biết có thai thì có sao không?
Phần lớn trường hợp dùng lượng nhỏ như thực phẩm không có lý do để hoảng. Hãy ngừng dùng đều, ghi lại đã dùng bao nhiêu và bao lâu, rồi kể với bác sĩ ở lần khám thai đầu tiên. Nếu có đau bụng hay ra huyết, đi khám ngay, không chờ lịch hẹn.
Sâm Bố Chính có giống nhân sâm về khuyến cáo cho bà bầu không?
Không nên suy từ cây này sang cây kia. Nhân sâm thuộc chi Panax, họ Ngũ gia bì, có tài liệu riêng; sâm Bố Chính thuộc họ Bông, thành phần khác hẳn. Khi hỏi bác sĩ, cần nói rõ tên để tránh nhầm khuyến cáo của cây này sang cây kia.
Ăn chè sâm có giúp bớt táo bón khi mang thai không?
Dân gian dùng sâm Bố Chính làm nhuận tràng nhẹ nhờ chất nhầy, nhưng chưa có nghiên cứu trên thai phụ. Táo bón thai kỳ nên được xử lý bằng uống đủ nước, rau, trái cây, vận động nhẹ và hỏi bác sĩ, thay vì dựa vào một món chè có đường.
Đang có tiểu đường thai kỳ thì có ăn được canh có vài lát sâm không?
Canh mặn với vài lát sâm khác với chè ngọt, nhưng củ sâm vẫn có tinh bột. Người có tiểu đường thai kỳ nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng đang theo dõi, tính phần sâm vào lượng tinh bột của bữa và đo đường huyết theo hướng dẫn.
Có sản phẩm sâm nào dành riêng cho bà bầu không?
Sản phẩm sâm Bố Chính bán lẻ là thực phẩm thông thường, không có sản phẩm nào được chứng minh dành riêng cho thai phụ. Nhãn ghi "an thai", "bổ thai", "tốt cho thai nhi" là dấu hiệu quảng cáo vượt phép, anh chị nên tránh và hỏi bác sĩ.
Chồng hoặc người nhà nấu nước sâm thì bà bầu có nên uống chung không?
Cả nhà có thể dùng như thường, còn phần của thai phụ thì nên chờ ý kiến bác sĩ sản. Một cách dễ là để riêng phần nước lọc hoặc canh rau cho bà bầu trong những bữa có món sâm, tránh việc uống theo thói quen mỗi ngày.