Nếu sau khi ăn uống món có sâm Bố Chính mà thấy ngứa, nổi mẩn, sưng môi hay mắt, buồn nôn, đau bụng, hãy ngừng ngay; nếu có khó thở, khò khè, sưng lưỡi họng, choáng váng hay ngất, đó là cấp cứu, gọi 115. Dị ứng với sâm Bố Chính hiếm được ghi nhận trong tài liệu bên mình đọc được, nhưng bất kỳ thực phẩm hay cây cỏ nào cũng có thể gây dị ứng ở một số người. Không ai được miễn chỉ vì món đó "tự nhiên".
Bài này đi qua ba chuyện người dùng hay hỏi: nhận ra và xử lý phản ứng dị ứng, dùng quá nhiều thì gặp gì, và có nên dùng sâm cùng rượu bia hay cà phê. Phần nào cũng kết bằng cùng một ý: dấu hiệu lạ thì ngừng, dấu hiệu nặng thì đi viện, và hỏi bác sĩ trước khi quay lại dùng.
Dị ứng thực phẩm diễn ra thế nào
Dị ứng là khi hệ miễn dịch nhận nhầm một thành phần thường vô hại, thường là protein, thành mối đe doạ và phản ứng lại. Phản ứng có thể chỉ ở da như ngứa, mề đay, có thể ở đường tiêu hoá như nôn, đau quặn, tiêu chảy, và nặng nhất là phản vệ, khi nhiều cơ quan cùng bị ảnh hưởng, huyết áp tụt, đường thở bị phù nề.
Phản ứng thường xuất hiện trong vòng vài phút đến khoảng hai giờ sau khi ăn. Một số người lần đầu ăn không sao, lần sau mới phản ứng, vì cơ thể cần một lần tiếp xúc để "học" nhận diện. Vì vậy câu "đã ăn mấy lần rồi không sao" không loại trừ được dị ứng.
Cũng cần phân biệt dị ứng với không dung nạp. Đầy hơi, sôi bụng, đi lỏng sau khi uống nhiều nước sâm thường là phản ứng của ruột với chất nhầy và chất xơ, không phải dị ứng. Ngứa, mề đay, sưng môi mắt, khó thở thì nghiêng về dị ứng. Sự khác biệt quan trọng vì dị ứng có thể nặng lên ở lần sau, còn không dung nạp thường chỉ phụ thuộc vào lượng dùng.
Dị ứng chéo: ai nên cẩn thận hơn
Người từng dị ứng với cây họ Bông. Sâm Bố Chính cùng chi Abelmoschus với đậu bắp, cùng họ Bông với dâm bụt, atisô đỏ, bông vải. Bên mình chưa thấy dữ liệu chắc chắn về dị ứng chéo giữa các cây này, nhưng người đã từng phản ứng với đậu bắp hay trà hoa atisô đỏ nên thử sâm hết sức thận trọng hoặc hỏi bác sĩ trước.
Người có cơ địa dị ứng nhiều thứ. Người từng dị ứng nhiều thực phẩm, phấn hoa, có hen hay viêm da cơ địa có nguy cơ phản ứng với thực phẩm mới cao hơn người bình thường.
Người làm việc tiếp xúc nhiều với bụi cây. Người sơ chế, xay bột sâm hay bột dược liệu nói chung có thể bị kích ứng da, mắt, đường thở do bụi. Đây không hẳn là dị ứng khi ăn, nhưng nên đeo khẩu trang và găng tay khi xay bột tại nhà.
Người từng phản vệ với bất kỳ thứ gì. Nên có kế hoạch xử lý phản vệ do bác sĩ đặt, và thận trọng tối đa với mọi thực phẩm mới.
Thử lần đầu cho người cơ địa dị ứng
Nếu anh chị thuộc nhóm cần cẩn thận và bác sĩ không ngăn, cách thử dưới đây giúp phát hiện sớm phản ứng với lượng nhỏ nhất:
- Chọn một ngày khoẻ, không đang bị cảm, không đang có đợt dị ứng khác, và có người ở cùng.
- Thử vào buổi sáng hoặc trưa, khi cơ sở y tế đang làm việc, không thử vào buổi tối muộn.
- Dùng một lượng rất nhỏ: một hai thìa nước canh có sâm nấu kỹ, không kèm món mới nào khác.
- Chờ ít nhất hai giờ, theo dõi da, môi, mắt, hơi thở, bụng.
- Nếu không có gì, lần sau có thể dùng lượng như bình thường trong bữa ăn; nếu có phản ứng dù nhẹ, ngừng hẳn và kể với bác sĩ.
- Không thử lại món đã gây phản ứng chỉ để "xem có đúng không"; việc đó có thể nguy hiểm.
Đây là cách thử dành cho thực phẩm thông thường, không thay cho xét nghiệm dị ứng. Người từng phản vệ nên hỏi bác sĩ chuyên khoa dị ứng trước khi thử bất cứ thứ gì mới.
Phân biệt nhẹ, vừa và cấp cứu
Nhẹ. Ngứa miệng, vài nốt mẩn ngứa khu trú, hắt hơi. Ngừng ăn, theo dõi vài giờ. Nếu tự hết và không lan, kể với bác sĩ ở lần khám tới.
Vừa. Mề đay lan rộng, sưng mí mắt hoặc môi, nôn, đau bụng quặn. Ngừng ăn, đi khám trong ngày; nếu có dấu hiệu nặng thêm, gọi cấp cứu.
Cấp cứu. Khó thở, khò khè, thở rít, khàn tiếng đột ngột, sưng lưỡi họng, cảm giác nghẹn cổ, choáng váng, da tái lạnh, lơ mơ, ngất. Gọi 115 ngay. Người đã được bác sĩ kê bút tiêm adrenaline thì dùng theo hướng dẫn và vẫn đi viện.
Đừng tự xử bằng mẹo. Uống nước chanh, ăn đường, móc họng cho nôn không giải quyết phản ứng dị ứng và làm mất thời gian. Với dấu hiệu cấp cứu, thời gian là quan trọng nhất.
Mang theo phần đã ăn. Khi đi khám, mang theo gói sâm hoặc phần món còn lại, chụp ảnh nhãn, để bác sĩ biết chính xác đã tiếp xúc với gì.
Dùng quá nhiều thì sao
Sâm Bố Chính không có ngưỡng "quá liều" được nghiên cứu như thuốc. Theo những gì sách dược liệu ghi về thành phần, phần lớn là tinh bột và chất nhầy, nên khi dùng nhiều, những gì thường gặp nhất liên quan tới đường tiêu hoá: đầy bụng, chướng hơi, sôi bụng, phân lỏng, đi ngoài nhiều lần. Người dùng bột sâm pha đặc hay nhai nhiều lát khô có thể thấy bụng nặng, khó chịu vì lát nở ra khi gặp nước.
Phần thứ hai là những gì đi kèm. Ăn nhiều chè sâm, mứt sâm, nước sâm ngọt là ăn nhiều đường. Uống cả ấm nước sâm trong ngày ở người bị hạn chế nước là uống quá nước. Ăn nhiều canh hầm có sâm nêm mặn là ăn nhiều muối. Với người có bệnh nền, những thứ đi kèm này thường gây chuyện trước cả bản thân củ sâm.
Phần thứ ba là điều chưa biết. Vì dược lý của cây chưa được nghiên cứu đủ, không ai nói chắc được dùng lượng lớn kéo dài nhiều tháng có ảnh hưởng gì khác hay không. Đó là lý do bên mình luôn nói "ở mức thực phẩm": vài lát trong món ăn, có ngày nghỉ, không nấu đặc để uống như thuốc. Nếu lỡ dùng nhiều và thấy khó chịu, ngừng, uống đủ nước, ăn nhẹ; đi khám nếu tiêu chảy nhiều, có máu, sốt, hoặc mệt lả.
Sâm cùng rượu bia, cà phê, trà: nên hiểu thế nào
Bên mình chưa thấy nghiên cứu nào về tương tác giữa sâm Bố Chính với rượu, cà phê hay trà. Bảng dưới dựa trên những điều đã biết về chính các đồ uống đó và cách người ta hay dùng chúng cùng nhau:
| Kết hợp | Điều nên biết | Gợi ý |
|---|---|---|
| Sâm và rượu bia | Rượu tự nó gây hại gan, dạ dày, tương tác với rất nhiều thuốc; thêm sâm không làm rượu bớt hại | Không dùng sâm như món "giải rượu"; trang không khuyến khích rượu ngâm sâm |
| Nước sâm sau cuộc nhậu | Người say cần nước, nghỉ ngơi; nôn nhiều, lơ mơ là cần đi viện | Nước lọc là đủ; không tin quảng cáo "sâm giải độc rượu" |
| Sâm và cà phê | Không có dữ liệu tương tác; cà phê kích thích, uống nhiều gây hồi hộp, khó ngủ, ợ chua | Uống cách nhau, đừng dùng nước sâm để "trung hoà" cà phê |
| Sâm và trà xanh, trà đặc | Trà có caffeine và chất chát; uống chung nhiều có thể khó chịu dạ dày ở người nhạy | Dùng riêng; người dạ dày yếu tránh uống cả hai lúc đói |
| Sâm và nước ngọt có ga | Thêm đường, thêm hơi; dễ đầy bụng | Không cần kết hợp |
Ở vùng hồ Tà Đùng, cà phê là cây trồng chính của nhiều nhà vườn, và chuyện một ngày uống cả cà phê lẫn nước sâm là bình thường. Không cần kiêng một trong hai, chỉ cần không uống cùng lúc lượng lớn và để ý giấc ngủ, dạ dày của chính mình.
Sau một lần phản ứng: ghi nhớ và báo cho ai
Một lần phản ứng dị ứng, dù nhẹ, là thông tin y tế quan trọng. Hãy ghi lại: ngày giờ, món đã ăn và cách nấu, lượng ăn, các món khác ăn cùng, phản ứng xuất hiện sau bao lâu, biểu hiện thế nào, đã xử lý ra sao. Bản ghi này giúp bác sĩ phân biệt dị ứng thật với trùng hợp, và xem có cần làm xét nghiệm dị ứng hay không.
Báo cho những người nấu ăn cùng nhà, người hay biếu quà, và ghi vào hồ sơ khám bệnh mỗi khi được hỏi về dị ứng. Với trẻ em, báo cho cô giáo, nhà trẻ. Rất nhiều phản ứng lặp lại xảy ra vì người nấu không biết, chứ không phải vì người bệnh quên.
Nếu phản ứng xảy ra khi dùng sản phẩm đóng gói như trà, bột, mứt có sâm, giữ lại bao bì. Phản ứng có thể do một thành phần khác trong sản phẩm chứ không phải sâm; bao bì có thành phần và nhà sản xuất giúp bác sĩ lần ra đúng thủ phạm, và cũng giúp anh chị tránh đúng thứ cần tránh mà không phải kiêng oan cả sâm lẫn những món khác.
Rượu ngâm sâm: vì sao trang không hướng dẫn
Rượu ngâm các loại củ, rễ là thói quen ở nhiều vùng, và có người hỏi bên mình cách ngâm sâm Bố Chính. Trang không hướng dẫn việc này vì hai lý do. Thứ nhất, rượu là chất gây hại đã được chứng minh với gan, tim mạch, hệ thần kinh và là yếu tố nguy cơ của nhiều loại ung thư; việc ngâm thêm sâm không làm rượu lành hơn, nhưng lại khiến người ta uống với cảm giác đang "uống thuốc bổ", thường xuyên hơn và nhiều hơn.
Thứ hai, rượu tương tác với rất nhiều thuốc điều trị, từ thuốc an thần, thuốc giảm đau, thuốc tiểu đường đến kháng sinh. Người lớn tuổi, người bệnh mạn tính, những người hay được mời "rượu sâm cho khoẻ", lại chính là những người dùng nhiều thuốc nhất.
Nếu muốn dùng sâm Bố Chính, các dạng như canh, cháo, nước sâm, trà đều không cần tới rượu. Lời dặn chung của bên mình vẫn vậy: dấu hiệu lạ thì ngừng, dấu hiệu nặng thì đi viện, và hỏi bác sĩ, dược sĩ hoặc thầy thuốc trước khi dùng sâm với mục đích sức khoẻ.
Câu hỏi thường gặp
Ăn chè sâm xong bị ngứa họng có phải dị ứng không?
Có thể là dị ứng nhẹ, cũng có thể do thành phần khác trong chè như hạt, thạch, đường, phẩm màu. Ngừng ăn và theo dõi. Nếu ngứa họng kèm khàn tiếng, khó nuốt, khó thở, đó là dấu hiệu nặng, cần cấp cứu ngay.
Người dị ứng đậu bắp có ăn được sâm Bố Chính không?
Hai cây cùng chi Abelmoschus nhưng chưa có dữ liệu chắc về dị ứng chéo. Người từng dị ứng đậu bắp nên hỏi bác sĩ dị ứng trước, hoặc nếu bác sĩ không ngăn thì thử lượng rất nhỏ khi có người ở cùng và theo dõi kỹ.
Uống bao nhiêu nước sâm thì gọi là nhiều?
Không có con số được nghiên cứu. Một cách nghĩ thực tế là khi nước sâm thay cho nước lọc cả ngày, hoặc được nấu đặc để uống như thuốc, đó đã vượt mức thực phẩm. Dùng trong bữa, có ngày nghỉ là hợp lý hơn.
Sâm Bố Chính có giải rượu không?
Không có bằng chứng cho thấy sâm Bố Chính giải rượu. Cơ thể chuyển hoá rượu với tốc độ riêng, không đồ uống nào làm nhanh hơn đáng kể. Người say cần nghỉ, uống nước, và được đưa đi viện nếu nôn nhiều, lơ mơ, thở chậm.
Sáng uống cà phê, chiều uống nước sâm có sao không?
Không có dữ liệu cho thấy điều này gây hại ở người khoẻ. Để ý tổng lượng caffeine trong ngày, đường trong nước sâm, và tình trạng dạ dày của mình. Người có bệnh tim, huyết áp nên hỏi bác sĩ về lượng cà phê phù hợp.
Đã từng dị ứng một lần thì có nên thử lại không?
Không nên tự thử lại. Dị ứng có thể nặng hơn ở lần tiếp xúc sau. Hãy kể với bác sĩ, có thể được giới thiệu tới chuyên khoa dị ứng để đánh giá, và tránh sâm Bố Chính cho tới khi có ý kiến chuyên môn.