Một túi sâm Bố Chính lát, hũ bột hay hộp trà sâm đóng gói sẵn để bán phải có nhãn ghi ít nhất: tên hàng hoá, tên và địa chỉ tổ chức hoặc cá nhân chịu trách nhiệm, xuất xứ, khối lượng tịnh, ngày sản xuất, hạn sử dụng, thành phần, hướng dẫn sử dụng và bảo quản, cùng cảnh báo nếu có. Đây là những nội dung mà quy định về nhãn hàng hoá ở Việt Nam yêu cầu với thực phẩm bao gói sẵn (Nghị định 43/2017/NĐ-CP, đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 111/2021/NĐ-CP).
Nhãn đủ dòng không bảo đảm sâm ngon, nhưng cho anh chị biết ai chịu trách nhiệm và hàng làm khi nào, hai thứ không nhìn ra được qua túi. Bài này đi từng dòng: đọc thế nào, dòng nào hay bị ghi lấp lửng, và những lời không nên xuất hiện trên một túi sâm. Chuyện tự công bố sản phẩm, sao OCOP và tem truy xuất có bài riêng trong mục sản phẩm và doanh nghiệp của trang.
Vì sao đọc nhãn trước khi bỏ tiền
Với hàng xá ở chợ, anh chị kiểm bằng tay và mũi. Với túi đóng kín, anh chị không bẻ được lát, không ngửi được mùi, nên nhãn là nguồn thông tin chính trước khi mua. Nó trả lời những câu mà người bán ở cửa hàng có khi cũng không biết: ai làm ra, làm khi nào, dùng tới khi nào, bên trong có gì ngoài sâm.
Nhãn còn là lời cam kết bằng giấy. Cơ sở ghi tên, địa chỉ của mình lên túi là chấp nhận chịu trách nhiệm về sản phẩm đó. Nếu lô hàng có vấn đề, anh chị có địa chỉ để phản ánh, cơ quan quản lý có người để hỏi. Túi không nhãn, hoặc nhãn chỉ có tên sản phẩm và một số điện thoại, thì khi có chuyện gần như không ai đứng ra.
Với người mua online, nhãn còn quan trọng hơn: xin người bán chụp rõ mặt sau túi trước khi đặt, vì đó là phần ảnh quảng cáo thường bỏ qua. Người bán từ chối chụp mặt sau nhãn thường có lý do.
Đọc nhãn mất chừng một phút. Thói quen này có ích với mọi loại thực phẩm khô, không riêng gì sâm, và giúp anh chị so sánh giữa các túi trên cùng một kệ một cách công bằng hơn so với nhìn bao bì đẹp hay xấu.
Những dòng bắt buộc và cách kiểm từng dòng
Bảng dưới liệt kê các nội dung bắt buộc trên nhãn thực phẩm bao gói sẵn, áp vào một túi sâm, kèm điều anh chị nên để ý:
| Dòng trên nhãn | Nên thấy gì | Để ý |
|---|---|---|
| Tên hàng hoá | Tên rõ loại sâm và dạng: sâm Bố Chính lát khô, bột sâm Bố Chính | Chỉ ghi "sâm", "sâm núi" mà không rõ loại |
| Tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm | Tên cơ sở và địa chỉ đầy đủ | Chỉ có số điện thoại hoặc trang mạng xã hội |
| Xuất xứ | Việt Nam, có thể ghi thêm vùng trồng | Không ghi, hoặc ghi mâu thuẫn với tên vùng trên bao bì |
| Khối lượng tịnh | Con số và đơn vị: gam, ki-lô-gam | Ghi chung "một túi", không có số |
| Ngày sản xuất, hạn sử dụng | Ngày cụ thể, in rõ, không tẩy xoá | Dán đè, in mờ, hạn quá dài bất thường |
| Thành phần | Lát: chỉ sâm; trà, bột phối trộn: đủ các thành phần, xếp theo tỷ lệ | Ghi chung "thảo mộc thiên nhiên" |
| Hướng dẫn sử dụng, bảo quản | Cách dùng ở mức thực phẩm, cách cất sau khi mở | Hướng dẫn kiểu liều thuốc, "uống theo liệu trình" |
| Cảnh báo | Lời dặn với nhóm cần thận trọng nếu cơ sở ghi | Không bắt buộc với mọi sản phẩm, nhưng có là điểm cộng |
Quy định về nhãn còn chi tiết hơn bảng này và có thể được sửa đổi. Nếu cần tra cứu kỹ, anh chị đọc văn bản hiện hành trên cổng thông tin pháp luật chính thức hoặc hỏi cơ quan quản lý an toàn thực phẩm địa phương.
Tên hàng hoá: chữ "sâm" thôi là chưa đủ
Dòng đầu tiên cần đọc là tên sản phẩm. Một túi sâm Bố Chính đàng hoàng thường ghi rõ "sâm Bố Chính" hoặc "sâm thổ hào", kèm dạng sản phẩm như lát khô, bột, trà túi lọc. Một số cơ sở ghi thêm tên khoa học Abelmoschus sagittifolius, đó là điểm cộng vì loại bỏ khả năng nhầm với cây khác.
Túi chỉ ghi "sâm", "sâm núi", "sâm rừng", "sâm quý" thì người mua không biết đó là cây gì. Chợ dược liệu có rất nhiều thứ mang chữ sâm nhưng thuộc các họ cây khác nhau, công dụng truyền thống và cách dùng khác nhau. Bài tiếp theo trong mục này đi riêng chuyện tên gọi.
Tên vùng như "sâm Tà Đùng" trên túi là tên thương mại theo nơi trồng. Nó có ích để nhớ nguồn hàng, nhưng không tự chứng minh sâm trồng ở Tà Đùng. Muốn kiểm, đối chiếu với dòng xuất xứ, địa chỉ cơ sở và mã truy xuất nếu có.
Xuất xứ, nơi trồng và địa chỉ cơ sở: ba thứ khác nhau
Người mua hay gộp ba thông tin này làm một. Xuất xứ trên nhãn thường chỉ ghi quốc gia, ví dụ "Việt Nam", và theo quy định như vậy là đủ với hàng sản xuất trong nước. Nơi trồng cụ thể, như vùng hồ Tà Đùng, là thông tin cơ sở tự nguyện ghi thêm. Địa chỉ cơ sở là nơi đặt doanh nghiệp hay hộ sản xuất, có thể ở xa vùng trồng.
Một túi sâm có địa chỉ cơ sở ở thành phố lớn không có nghĩa sâm trồng ở thành phố; có thể cơ sở thu mua ở vùng trồng rồi đóng gói ở nơi khác. Ngược lại, cơ sở đặt ở Lâm Đồng cũng không bảo đảm sâm được trồng ở Tà Đùng. Điều anh chị cần là sự nhất quán: tên vùng trên bao bì, nơi trồng ghi thêm và lời người bán có khớp nhau không.
Nếu túi có mã truy xuất, quét thử ngay tại cửa hàng. Mã tốt dẫn tới thông tin về lô hàng, vùng trồng, ngày thu hoạch và đóng gói. Mã chỉ dẫn tới trang giới thiệu chung chung thì giá trị thấp. Cách đọc thông tin từ tem truy xuất được bàn kỹ trong mục sản phẩm và doanh nghiệp.
Ngày sản xuất và hạn sử dụng: đọc cho đúng
Tìm vị trí in. Nhiều túi ghi "NSX, HSD xem trên bao bì" rồi in ngày ở mép túi, đáy hộp. Tìm cho ra và đọc kỹ. Không tìm thấy ngày ở đâu là lý do đủ để không mua.
In rõ, không dán đè. Ngày in phun hoặc dập nổi lên bao bì khó sửa hơn ngày ghi trên miếng dán. Nhãn phụ dán đè lên ngày cũ, chữ bị tẩy, nhoè là dấu hiệu cần hỏi lại.
Hạn dùng hợp lý với dạng sản phẩm. Lát khô, bột, trà túi lọc thường có hạn tính bằng tháng. Hạn quá dài so với các túi cùng loại trên kệ nên hỏi cơ sở căn cứ vào đâu. Củ tươi đóng gói thì hạn rất ngắn, tính bằng ngày.
Ngày sản xuất gần là tốt hơn. Hai túi cùng còn hạn, túi sản xuất gần hơn thường giữ mùi, độ giòn tốt hơn, nhất là với bột và trà vốn dễ hút ẩm.
Hạn dùng không thay cho việc ngửi. Túi còn hạn nhưng đã hở, bị ẩm thì vẫn có thể hỏng. Mở túi ra, lát dẻo, bột vón, mùi chua, mốc là bỏ, dù hạn còn xa.
Thành phần: lát, bột và trà đọc khác nhau
Với lát khô và bột nguyên chất, dòng thành phần lý tưởng chỉ có một chữ: sâm Bố Chính, có khi kèm tỷ lệ một trăm phần trăm. Nếu bột ghi thêm bột ngũ cốc, đường, sữa bột, chất tạo ngọt, thì đó là bột pha sẵn để uống, không phải bột sâm nguyên chất. Không sai, miễn là ghi rõ, nhưng anh chị cần biết để tính lượng đường và để không trả giá sâm nguyên chất cho sản phẩm phối trộn.
Với trà túi lọc, thành phần thường có nhiều thứ. Thứ tự liệt kê có ý nghĩa: thành phần chiếm tỷ lệ lớn hơn thường được ghi trước. Trà mà sâm đứng ở cuối danh sách sau hoa cúc, cỏ ngọt, cam thảo là trà thảo mộc có chút sâm. Mứt sâm thì đường là thành phần lớn; người có bệnh đường huyết nên đọc kỹ dòng này.
Phụ gia như chất bảo quản, chất giữ màu phải được ghi trong thành phần nếu có dùng. Một sản phẩm sâm chế biến giữ màu trắng rất lâu mà thành phần không ghi gì ngoài sâm và đường, anh chị có quyền hỏi cơ sở.
Những lời không nên xuất hiện trên túi sâm
Sâm Bố Chính bán lẻ là thực phẩm. Thực phẩm không được ghi hay quảng cáo như thuốc chữa bệnh. Thấy những lời dưới đây, anh chị nên dè chừng với cả sản phẩm lẫn cơ sở:
- Chữa, trị, khỏi một bệnh cụ thể: tiểu đường, huyết áp, gan, thận, ung thư, xương khớp.
- "Thay thế thuốc", "không cần dùng thuốc tây", "ngưng thuốc sau một liệu trình".
- Liều dùng kiểu thuốc: "ngày uống ba lần, mỗi lần một thìa, liệu trình ba tháng" kèm hứa hẹn kết quả.
- "Thần dược", "tiên dược", "sâm quý trăm năm", "bổ hơn nhân sâm".
- Hình ảnh hoặc danh nghĩa bác sĩ, bệnh viện để bảo chứng công dụng.
- "Dùng tốt cho bà bầu, trẻ sơ sinh" mà không có lời dặn hỏi bác sĩ.
Ngược lại, nhãn ghi cách dùng ở mức thực phẩm, có lời dặn người có bệnh, phụ nữ mang thai, người đang dùng thuốc nên hỏi ý kiến bác sĩ, là dấu hiệu cơ sở hiểu sản phẩm của mình và làm ăn có trách nhiệm.
Hàng không nhãn có nên mua không
Củ tươi bán xá, lát khô cân ký ở chợ hay ở vườn thường không có nhãn, và đó là chuyện bình thường của hàng nông sản bán trực tiếp. Với loại này, anh chị kiểm bằng tay, mắt, mũi và hỏi người bán, như các bài trước trong mục đã hướng dẫn. Thiếu nhãn ở đây không phải là lỗi.
Còn hàng đã được đóng túi, đóng hộp, trưng bày ở cửa hàng hay bán online như một sản phẩm, mà không có nhãn hoặc nhãn thiếu tên cơ sở, ngày sản xuất, hạn dùng, thì nên tránh. Người làm sản phẩm đóng gói mà không ghi những dòng cơ bản này thường cũng không kiểm soát được các khâu khác.
Khi mua sâm làm quà, nhãn đầy đủ còn có thêm một giá trị: người nhận đọc được sản phẩm là gì, dùng tới khi nào, cất ra sao, không phải gọi điện hỏi lại người tặng. Nếu mua hàng xá làm quà, tự viết một tờ ghi chú ngắn gửi kèm là cách thay thế tốt.
Câu hỏi thường gặp
Nhãn chỉ ghi tên sản phẩm và số điện thoại thì có đủ không?
Không đủ với thực phẩm bao gói sẵn. Nhãn cần có tên và địa chỉ tổ chức hoặc cá nhân chịu trách nhiệm, xuất xứ, khối lượng, ngày sản xuất, hạn sử dụng, thành phần và hướng dẫn. Chỉ có số điện thoại thì khi có vấn đề rất khó truy trách nhiệm.
Hạn sử dụng của sâm lát khô thường bao lâu?
Tuỳ cách sấy, độ khô và bao bì mà mỗi cơ sở công bố hạn khác nhau, thường tính bằng tháng. Hãy đọc hạn trên nhãn của chính túi đó, và dù còn hạn vẫn nên kiểm độ giòn, mùi trước khi dùng, nhất là sau khi mở túi.
Nhãn ghi xuất xứ Việt Nam có nghĩa là sâm trồng ở Tà Đùng không?
Không. Xuất xứ Việt Nam chỉ cho biết sản phẩm làm trong nước. Nơi trồng cụ thể là thông tin cơ sở ghi thêm nếu muốn. Đối chiếu tên vùng trên bao bì, địa chỉ cơ sở, mã truy xuất và lời người bán để xem có nhất quán không.
Bột sâm ghi thành phần có sữa bột và đường có phải hàng giả không?
Không phải hàng giả nếu được ghi rõ trên nhãn, đó là bột pha sẵn để uống. Nhưng nó khác bột sâm nguyên chất về lượng sâm và lượng đường. Người cần hạn chế đường nên chọn bột nguyên chất hoặc đọc kỹ tỷ lệ.
Túi sâm ghi giúp hạ đường huyết có được phép không?
Thực phẩm thông thường không được quảng cáo như thuốc chữa bệnh. Lời ghi kiểu này là dấu hiệu nên dè chừng. Người có bệnh đường huyết không nên dựa vào nhãn sản phẩm mà cần hỏi bác sĩ đang điều trị trước khi dùng sâm đều đặn.
Trên túi có tem OCOP hay mã QR thì có cần đọc nhãn nữa không?
Vẫn cần. Tem và mã cho thêm thông tin nhưng không thay được ngày sản xuất, hạn dùng và thành phần của chính túi đó. Đọc nhãn trước, rồi quét mã để đối chiếu thông tin có khớp không.