Người tăng huyết áp, bệnh tim hay bệnh thận có thể dùng vài lát sâm Bố Chính trong món ăn nếu bác sĩ không ngăn, nhưng cần để ý ba thứ hay bị quên: muối nêm trong món hầm, lượng nước uống vào nếu đang bị hạn chế, và giờ uống thuốc. Bên mình chưa thấy nghiên cứu nào cho thấy sâm Bố Chính làm tăng hay giảm huyết áp ở người. Vì vậy bài này không bàn chuyện sâm "hạ áp", mà nói chuyện làm sao để món sâm không làm lệch chế độ ăn bác sĩ đã dặn.
Ba nhóm bệnh này được gộp vào một bài vì chúng có chung những lưu ý về muối, nước và thuốc, và nhiều người mắc cùng lúc cả hai ba bệnh. Mỗi phần có chỗ khác nhau, bên mình tách ra cho dễ theo dõi. Người đang điều trị nên coi đây là câu hỏi để mang đi khám, không phải hướng dẫn thay bác sĩ.
Muối trong nồi hầm: thứ ảnh hưởng huyết áp rõ hơn vài lát sâm
Tổ chức Y tế Thế giới khuyên người trưởng thành ăn dưới năm gam muối mỗi ngày, trong khi khẩu phần của nhiều gia đình Việt Nam được các khảo sát ghi nhận cao hơn mức đó khá nhiều. Muối không chỉ nằm trong lọ muối mà còn trong nước mắm, hạt nêm, bột canh, xì dầu, nước dùng xương nấu sẵn.
Món sâm phổ biến nhất trong bữa cơm là canh hầm: gà, xương, chim câu với vài lát sâm. Đây là kiểu món dễ bị nêm đậm, và người uống thường húp nhiều nước. Với người tăng huyết áp, phần muối trong bát canh đó ảnh hưởng tới huyết áp rõ hơn nhiều so với vài lát sâm trong nồi.
Cách làm đơn giản: nêm nhạt từ đầu, dùng hành, gừng, tiêu, rau thơm để món có vị; múc phần người bệnh trước khi nêm thêm cho người khác; ăn cái nhiều hơn húp nước. Vị ngọt nhạt của sâm và độ sánh nhẹ của nước hầm thật ra giúp món ít muối dễ ăn hơn, nếu nấu khéo.
Một lưu ý nhỏ với các loại muối thay thế ít natri bán ở siêu thị: nhiều loại dùng kali thay cho một phần natri. Người tăng huyết áp đơn thuần có thể dùng được, nhưng người bệnh thận hoặc đang dùng một số thuốc huyết áp giữ kali thì cần hỏi bác sĩ trước, vì thừa kali có thể gây rối loạn nhịp tim. Nêm nhạt bằng gia vị thơm vẫn là cách an toàn nhất cho nồi canh sâm.
Người suy tim, suy thận bị hạn chế nước: nước sâm cũng là nước
Người suy tim nặng hoặc bệnh thận giai đoạn muộn đôi khi được bác sĩ dặn giới hạn tổng lượng nước mỗi ngày, vì cơ thể không thải kịp, nước ứ lại gây phù, khó thở, tăng huyết áp. Con số cụ thể tuỳ từng người, do bác sĩ đặt.
Trong những gia đình nấu nước sâm mát để sẵn trong tủ lạnh, người bệnh dễ rót uống như nước giải khát mà không tính vào phần nước của ngày. Canh hầm có sâm cũng vậy: một bát canh là một lượng nước đáng kể. Cộng lại, lượng nước có thể vượt mức cho phép mà không ai để ý.
Nếu người bệnh đang bị hạn chế nước, mọi món lỏng có sâm cần được tính vào phần đó. Một cách dễ là dùng một chai có vạch, đổ đủ lượng nước của ngày vào, mỗi lần uống nước sâm hay ăn canh thì đổ bớt tương ứng. Cân nặng tăng nhanh trong vài ngày, phù chân, khó thở khi nằm là dấu hiệu cần báo bác sĩ ngay.
Mùa khô ở cao nguyên nắng gió, người khoẻ thấy khát nhiều và hay nấu nước sâm mát cho cả nhà. Người bị hạn chế nước có thể ngậm đá viên nhỏ, súc miệng bằng nước mát, ăn trái cây lạnh theo lượng cho phép để đỡ khát, thay vì uống thêm ly nước sâm ngoài kế hoạch.
Bệnh thận: những điều chưa biết về củ sâm
Kali và phospho. Người bệnh thận mạn ở một số giai đoạn được dặn hạn chế kali, phospho. Nhiều loại củ và rau có kali đáng kể. Bên mình chưa thấy số liệu đáng tin về hàm lượng kali, phospho trong củ sâm Bố Chính, nên không thể nói nó nhiều hay ít. Người đang ăn kiêng kali nên hỏi chuyên gia dinh dưỡng trước khi dùng thường xuyên.
Nước hầm xương. Món hầm xương có sâm thường được xem là bổ, nhưng nước hầm có thể mang theo đạm, muối, phospho tuỳ cách nấu. Với người được dặn ăn giảm đạm, phần này cần được xem lại cùng chuyên gia.
Lời ghi "lợi tiểu" trong sách cũ. Một số thầy lang cho rằng sâm Bố Chính lợi tiểu, sách ghi như một ý kiến, không phải kết quả nghiên cứu. Người bệnh thận không nên dùng sâm với ý định "thải độc", "lọc thận". Chức năng thận được đánh giá bằng xét nghiệm, không cảm nhận được qua số lần đi tiểu.
Thuốc thải qua thận. Khi thận yếu, nhiều thuốc được chỉnh liều. Thêm một thảo dược chưa nghiên cứu vào là thêm một biến số. Bác sĩ thận cần biết mọi thứ người bệnh đang dùng đều đặn.
Người chạy thận, ghép thận. Đây là nhóm có chế độ ăn và thuốc rất chặt, đặc biệt người ghép thận dùng thuốc chống thải ghép cần nồng độ ổn định. Không tự dùng bất kỳ thảo dược nào khi chưa hỏi đội ngũ điều trị.
Thuốc tim mạch và huyết áp: nguyên lý cần biết
Chất nhầy và giờ uống thuốc. Chất xơ hoà tan có thể làm một số thuốc uống cùng lúc hấp thu chậm hoặc ít hơn. Với thuốc huyết áp uống buổi sáng, có thể giữ món sâm cho bữa trưa hoặc tối. Dược sĩ sẽ cho biết khoảng cách hợp với từng thuốc.
Thuốc lợi tiểu. Người đang dùng thuốc lợi tiểu theo đơn không nên tự thêm thứ gì với ý "lợi tiểu" như lời truyền về sâm. Mất nước, rối loạn điện giải có thể gây mệt, chuột rút, nhịp tim bất thường.
Thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu. Nhóm thuốc nhạy với thay đổi; chưa có dữ liệu về sâm Bố Chính nên phải hỏi bác sĩ trước khi uống đều.
Thuốc nhịp tim. Người dùng thuốc chống loạn nhịp hay thuốc tim có khoảng điều trị hẹp nên đặc biệt cẩn thận với mọi thứ có thể thay đổi hấp thu.
Đừng tự đổi thuốc theo cảm nhận. Có người thấy uống nước sâm "mát người, đỡ nhức đầu" rồi tự bớt thuốc huyết áp. Huyết áp không cảm nhận chính xác được; phải đo. Tự bớt thuốc là nguyên nhân thường gặp của huyết áp tăng vọt.
Những hiểu lầm hay gặp
"Sâm mát nên người nóng trong, huyết áp cao uống tốt." Khái niệm "mát" trong cách nói dân gian không tương đương với tác dụng hạ áp. Huyết áp phụ thuộc vào mạch máu, tim, thận, muối, cân nặng, thuốc; không có bằng chứng một vị mát nào điều chỉnh được những thứ đó.
"Đồ tự nhiên không hại thận." Thận là nơi thải nhiều chất, và đã có những thảo dược được ghi nhận gây hại thận khi dùng sai. Sâm Bố Chính không nằm trong danh sách đó theo những gì bên mình biết, nhưng người bệnh thận vẫn nên hỏi trước mọi thứ dùng đều đặn.
"Uống nhiều nước sâm cho thận được rửa." Với người thận khoẻ, uống đủ nước là tốt; với người suy thận, uống quá nhiều lại gây ứ nước. Lượng nước phù hợp do bác sĩ đặt theo giai đoạn bệnh.
"Đã uống thuốc rồi thì ăn gì cũng được." Thuốc huyết áp làm việc tốt hơn nhiều khi đi kèm ăn nhạt. Một bát canh hầm mặn mỗi tối có thể làm thuốc phải tăng liều mới đủ.
Vừa ra viện vì tim, thận: chờ ổn định rồi hãy thêm món mới
Sau một đợt nằm viện vì suy tim nặng lên, cơn tăng huyết áp, nhồi máu cơ tim hay đợt cấp bệnh thận, người bệnh thường về nhà với đơn thuốc mới và những lời dặn ăn uống chặt hơn. Đây không phải lúc thêm thảo dược mới, dù người thân mang sâm tới thăm với ý tốt.
Lý do đơn giản: trong vài tuần đầu, bác sĩ đang chỉnh liều thuốc dựa trên các chỉ số. Nếu cùng lúc người bệnh thêm một thứ mới vào chế độ ăn, khi chỉ số thay đổi sẽ khó biết do thuốc hay do món ăn. Giữ mọi thứ khác ổn định giúp bác sĩ chỉnh thuốc chính xác hơn.
Gói sâm có thể cất đó. Khi tái khám, bệnh đã ổn định, người bệnh hỏi bác sĩ có thể dùng thế nào, dùng lượng ra sao. Lát sâm khô cất trong lọ kín, nơi khô ráo giữ được khá lâu, nên chờ vài tuần không làm mất gì.
Chỉnh món sâm cho từng chế độ ăn
Bảng dưới gợi ý cách chỉnh các món sâm hay gặp sao cho khớp với những lời dặn thường gặp ở người bệnh huyết áp, tim, thận. Lời dặn cụ thể của bác sĩ luôn được ưu tiên:
| Lời bác sĩ dặn | Chỉnh món sâm thế nào |
|---|---|
| Ăn nhạt, giảm muối | Canh hầm nêm nhạt, dùng gừng hành tiêu; ăn cái nhiều hơn húp nước |
| Hạn chế nước | Tính nước sâm, canh vào tổng nước của ngày; ưu tiên món ít nước như cháo đặc |
| Giảm đạm | Hỏi lại về món hầm xương, gà; có thể nấu sâm với rau củ thay thịt |
| Hạn chế kali | Hỏi chuyên gia dinh dưỡng trước khi dùng thường xuyên vì chưa rõ hàm lượng |
| Giảm đường, giảm cân | Nước sâm không đường, bỏ chè và mứt sâm |
| Uống thuốc đúng giờ | Giữ món sâm cách xa giờ thuốc theo lời dược sĩ |
Người có nhiều bệnh cùng lúc thường phải giữ nhiều lời dặn một lúc. Khi các lời dặn có vẻ mâu thuẫn, hỏi lại bác sĩ thay vì tự chọn.
Theo dõi tại nhà và lúc cần đi khám
Người tăng huyết áp nên có máy đo tại nhà và đo vào giờ cố định. Nếu bắt đầu dùng sâm đều, ghi chỉ số vài tuần trước và sau để bác sĩ xem. Bản ghi giúp tránh hai kiểu kết luận vội: "uống sâm bị tăng áp" hay "uống sâm hạ áp, bớt thuốc được".
Người suy tim nên cân mỗi sáng sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn. Tăng cân nhanh trong vài ngày thường là dấu hiệu giữ nước. Người bệnh thận theo dõi phù, lượng nước tiểu, và làm xét nghiệm theo lịch hẹn.
Đi khám ngay khi có đau ngực, khó thở, huyết áp tăng rất cao kèm nhức đầu dữ dội, yếu liệt nửa người, nói khó, phù tăng nhanh hoặc tiểu rất ít. Những tình huống này cần cấp cứu, gọi 115, không chờ xem có phải do món ăn hay không. Lời dặn chung của bên mình: hỏi bác sĩ, dược sĩ hoặc thầy thuốc trước khi dùng sâm với mục đích sức khoẻ.
Câu hỏi thường gặp
Sâm Bố Chính có làm tăng huyết áp không?
Bên mình chưa thấy tài liệu đáng tin nào ghi nhận sâm Bố Chính làm tăng huyết áp. Điều cần để ý hơn là muối trong các món hầm có sâm. Người tăng huyết áp vẫn nên đo huyết áp tại nhà khi bắt đầu dùng món mới đều đặn.
Uống nước sâm có giúp hạ huyết áp không?
Chưa có nghiên cứu trên người cho thấy điều này. Cảm giác mát người, dễ chịu không đồng nghĩa với hạ huyết áp. Thuốc và chế độ ăn giảm muối là những biện pháp đã được chứng minh; đừng thay chúng bằng nước sâm.
Người suy thận có ăn được canh sâm không?
Tuỳ giai đoạn bệnh và chế độ ăn bác sĩ đặt. Người được dặn hạn chế nước, kali, đạm cần hỏi chuyên gia dinh dưỡng trước. Bên mình chưa có số liệu đáng tin về kali trong củ sâm nên không khuyên dùng thường xuyên khi chưa hỏi.
Có nên dùng sâm Bố Chính để lợi tiểu thay thuốc không?
Không. Lời ghi "lợi tiểu" trong sách cũ chỉ là ý kiến của một số thầy lang, chưa được kiểm chứng. Thuốc lợi tiểu theo đơn có liều và mục tiêu rõ ràng; tự thay bằng thảo dược có thể gây giữ nước, tăng huyết áp, suy tim nặng lên.
Đang uống thuốc huyết áp buổi sáng thì nên uống nước sâm lúc nào?
Theo nguyên lý chung, nên uống cách xa giờ thuốc, ví dụ dùng món sâm vào bữa trưa hoặc tối. Khoảng cách cụ thể tuỳ loại thuốc, nên hỏi dược sĩ khi mua thuốc hoặc bác sĩ khi tái khám.
Người đặt stent tim có dùng sâm được không?
Người đặt stent thường dùng thuốc chống kết tập tiểu cầu trong thời gian dài, đây là nhóm thuốc cần thận trọng với mọi thảo dược. Hãy hỏi bác sĩ tim mạch trước khi uống sâm đều đặn, kể cả dạng trà.