Mẹ đang cho con bú có thể ăn món có vài lát sâm Bố Chính như thực phẩm nếu bác sĩ không có lý do ngăn, nhưng không nên uống đều đặn với mong muốn "lợi sữa" hay "bồi bổ sau sinh". Chưa có nghiên cứu nào cho biết các chất trong sâm Bố Chính có đi vào sữa mẹ hay không, đi vào bao nhiêu, và ảnh hưởng gì tới trẻ bú mẹ. Lời đồn lợi sữa cũng chưa được kiểm chứng.
Ở nhiều nhà, mẹ sau sinh được nấu đủ món hầm, món "bổ" theo kinh nghiệm ông bà, và sâm đôi khi có mặt trong danh sách đó. Bài này giải thích vì sao trẻ sơ sinh là người cần được nghĩ tới trước, cách nhìn lời đồn lợi sữa cho tỉnh táo, cách dùng món sâm trong tháng ở cữ nếu muốn, và những dấu hiệu ở bé cần để ý. Câu chốt vẫn là hỏi bác sĩ sản, bác sĩ nhi hoặc dược sĩ.
Vì sao người cần được nghĩ tới trước là đứa trẻ
Khi mẹ ăn hay uống một chất, một phần có thể vào máu, rồi từ máu vào sữa. Lượng đi qua sữa tuỳ từng chất: có chất gần như không qua, có chất qua đáng kể. Trẻ sơ sinh, nhất là trẻ dưới ba tháng và trẻ sinh non, có gan thận chưa hoàn chỉnh nên thải chất lạ chậm hơn người lớn rất nhiều.
Với thuốc tây phổ biến, người ta có cơ sở dữ liệu để tra mức độ đi qua sữa. Với sâm Bố Chính, một cây dân gian chủ yếu được nghiên cứu về hình thái và thành phần, bên mình chưa thấy dữ liệu riêng nào về sữa mẹ. Câu trả lời trung thực vì vậy là "chưa biết".
Điều đáng yên tâm một phần là thành phần chính được ghi trong sách dược liệu là tinh bột và chất nhầy, những thứ cơ thể tiêu hoá như thực phẩm. Nhưng phần còn lại của củ chưa được phân tích đủ để kết luận. Chính khoảng trống đó là lý do mẹ nên giữ món sâm ở mức thỉnh thoảng trong bữa ăn và hỏi trước nếu định dùng nhiều hơn.
Thời điểm cũng có ý nghĩa. Một đứa trẻ hai tuần tuổi, bú gần như mọi lúc, nhạy với mọi thay đổi trong sữa mẹ hơn nhiều so với một bé tám tháng đã ăn dặm và chỉ bú vài cữ mỗi ngày. Vì vậy cùng một món canh sâm, mẹ có con sơ sinh nên thận trọng hơn, còn mẹ có con lớn đã ăn dặm có thể thoải mái hơn trong phạm vi bữa ăn.
Lời đồn "sâm Bố Chính lợi sữa": nghe từ đâu và tin đến đâu
Ở nhiều vùng, các món hầm nhiều nước, có rau củ ngọt, có chất nhầy thường được xem là món "gọi sữa". Sâm Bố Chính vừa ngọt nhạt, vừa nhầy, nấu canh hầm ra nước sánh, nên dễ được xếp vào nhóm này. Trong sách của Đỗ Tất Lợi, các công dụng được ghi là phối hợp chữa ho, sốt nóng, khô khát, táo bón, gầy yếu; bên mình không thấy sách ghi lợi sữa là công dụng chính.
Một điều chắc chắn hơn: lượng sữa phụ thuộc chủ yếu vào việc bé bú thường xuyên và hiệu quả, mẹ được nghỉ ngơi, uống đủ nước và ăn đủ. Một nồi canh hầm nóng giúp mẹ uống thêm nước và ăn ngon miệng, nên mẹ có thể thấy sữa về tốt hơn. Phần đó đến từ nước và bữa ăn, không nhất thiết từ vị sâm.
Cũng nên biết rằng cảm giác "sữa về nhiều" trong vài ngày đầu sau sinh là diễn biến tự nhiên khi sữa non chuyển sang sữa chuyển tiếp, thường trùng với lúc gia đình bắt đầu nấu món bổ. Sự trùng hợp này làm nhiều người tin món vừa ăn có tác dụng gọi sữa, trong khi cơ thể mẹ đằng nào cũng đi theo nhịp đó.
Vì vậy nếu sữa ít, việc đầu tiên nên làm là gặp nhân viên tư vấn sữa mẹ hoặc bác sĩ để kiểm tra khớp ngậm, tần suất bú, tình trạng của mẹ. Dựa vào một vị "lợi sữa" chưa kiểm chứng có thể làm chậm việc tìm ra nguyên nhân thật, trong khi bé đang cần đủ sữa mỗi ngày.
Món sâm trong tháng ở cữ: nên và không nên
Nếu gia đình vẫn muốn có món sâm cho mẹ sau sinh, bảng dưới tách cách dùng gần với thực phẩm và cách dùng nên tránh:
| Cách dùng | Nhận xét |
|---|---|
| Canh gà, canh xương hầm có vài lát sâm, ăn cùng bữa cả nhà | Gần với thực phẩm; vẫn hỏi bác sĩ nếu mẹ có bệnh hoặc mổ lấy thai |
| Cháo có sâm nấu loãng khi mẹ mệt, ăn ít | Dễ ăn; để ý lượng muối, đường nêm kèm |
| Nấu nước sâm đặc uống thay nước lọc cả ngày | Không nên; lượng dùng vượt xa mức thực phẩm và chưa có dữ liệu |
| Bột sâm pha sữa, viên sâm, cao sâm uống mỗi ngày | Không nên tự dùng; dạng cô đặc khó ước lượng |
| Món sâm có rượu, hoặc nấu với vị thuốc lạ theo lời truyền | Tránh; rượu đi vào sữa, vị lạ chưa rõ nguồn |
| Trà sâm đóng gói ghi "gọi sữa", "đẹp da sau sinh" | Dè chừng; thực phẩm không được quảng cáo như thuốc |
Một mẹo nhỏ: khi nấu món mới, chỉ thêm một món mới mỗi lần, cách nhau vài ngày. Nếu bé có biểu hiện lạ, mẹ dễ lần ra món nào đáng ngờ hơn là khi cùng lúc thử ba bốn thứ.
Quan sát bé sau khi mẹ ăn món sâm
Thay đổi phân. Phân lỏng hơn, đi nhiều lần hơn hẳn thường lệ, hoặc có bọt, có nhầy lạ. Trẻ bú mẹ vốn đi phân mềm, nên mẹ so với thói quen của chính bé chứ không so với trẻ khác.
Quấy khóc, ưỡn người, bú kém. Có nhiều nguyên nhân, từ đói, ợ hơi đến ốm. Nếu bé quấy bất thường vài giờ sau cữ bú mà mẹ vừa ăn món mới, ghi lại để kể với bác sĩ.
Nổi mẩn, chàm nặng lên. Phản ứng với thực phẩm qua sữa mẹ ít gặp nhưng có. Mẩn lan nhanh, sưng mặt, khó thở là cấp cứu.
Ngủ li bì khác thường, khó đánh thức để bú. Không chờ xem có phải do món ăn hay không; đưa bé đi khám ngay.
Ghi chép ngắn gọn. Một dòng trong điện thoại: giờ mẹ ăn món gì, bé bú lúc nào, biểu hiện gì. Ghi chép này giúp bác sĩ nhi rất nhiều hơn là một câu kể chung chung.
Mẹ sinh mổ, mẹ có bệnh: những trường hợp cần hỏi kỹ hơn
Sau sinh mổ. Những ngày đầu, đường ruột cần thời gian hoạt động lại và bác sĩ thường có hướng dẫn ăn uống từng bước. Món hầm có chất nhầy, chất xơ nên chờ tới khi được cho ăn bình thường. Mẹ đang dùng thuốc giảm đau, kháng sinh sau mổ nên hỏi giờ ăn món mới so với giờ uống thuốc.
Đái tháo đường thai kỳ chưa hết, hoặc có tiền sử. Sau sinh, đường huyết thường được kiểm tra lại. Các món sâm ngọt nên được tính vào khẩu phần, không xem là món bổ ăn thêm ngoài bữa.
Huyết áp cao sau sinh. Món hầm thường nêm mặn; với mẹ đang được dặn ăn nhạt, phần muối trong nồi canh đáng lo hơn vài lát sâm.
Đang uống thuốc tuyến giáp, thuốc chống trầm cảm, thuốc chống đông hay thuốc dài ngày khác. Nguyên lý chất nhầy làm chậm hấp thu thuốc uống cùng lúc áp dụng ở đây. Hỏi dược sĩ khoảng cách giữa bữa có món sâm và giờ uống thuốc.
Mẹ từng dị ứng với cây cỏ, phấn hoa, đậu bắp. Sâm Bố Chính cùng chi với đậu bắp trong họ Bông. Chưa có dữ liệu chắc về dị ứng chéo, nhưng người có cơ địa dị ứng nên thử lượng rất nhỏ và hỏi bác sĩ trước.
Phần nền của tháng ở cữ quan trọng hơn vị sâm
Sau sinh, cơ thể mẹ cần bù lại lượng máu mất khi sinh, phục hồi tử cung, vết khâu hoặc vết mổ, và cùng lúc sản xuất sữa mỗi ngày. Nhu cầu đạm, sắt, canxi, nước của mẹ cho con bú cao hơn lúc bình thường. Những thứ đáp ứng nhu cầu đó là bữa ăn đủ thịt cá trứng, rau xanh, trái cây, sữa, cùng với viên sắt hoặc vi chất nếu bác sĩ kê.
Nhiều gia đình kiêng khem quá mức trong tháng ở cữ: kiêng rau, kiêng trái cây, kiêng nước lạnh, chỉ ăn thịt kho mặn với cơm. Một bát canh sâm không bù được cho chế độ ăn thiếu rau và thiếu nước như vậy. Nếu phải chọn nơi bỏ công, hãy bỏ vào mâm cơm đủ chất trước, rồi mới nghĩ tới món sâm.
Giấc ngủ và sự đỡ đần cũng quan trọng không kém. Mẹ mất ngủ, kiệt sức thì ăn gì cũng thấy mệt. Người thân thay mẹ thức đêm một vài cữ, giữ bé để mẹ ngủ trưa, thường giúp mẹ hồi phục rõ hơn bất cứ vị bổ nào. Mẹ có dấu hiệu buồn bã kéo dài, mất hứng thú, khó gắn bó với con cần được bác sĩ hỏi han, vì trầm cảm sau sinh là bệnh có thể điều trị.
Sau khi cai sữa: lúc dùng sâm thoải mái hơn
Khi bé đã cai sữa mẹ, câu hỏi về việc chất trong sâm đi qua sữa không còn. Lúc này mẹ dùng sâm Bố Chính như mọi người lớn khác: món ăn, ly nước trong bữa, ở mức thực phẩm. Các lưu ý còn lại là của chính mẹ, ví dụ đường huyết, bệnh dạ dày, thuốc đang uống, những điều bên mình viết ở các bài khác trong mục dùng an toàn.
Nhiều mẹ cai sữa dần trong nhiều tháng, bé vẫn bú một hai cữ tối. Trong giai đoạn đó, nguyên tắc vẫn như khi cho con bú hoàn toàn, chỉ là lượng sữa bé nhận ít hơn. Không cần quá lo, nhưng cũng chưa nên bắt đầu dùng đều đặn.
Gói sâm được biếu từ lúc mới sinh, nếu cất đúng cách trong lọ kín, nơi khô, vẫn có thể dùng khi mẹ cai sữa. Trước khi nấu, mở ra nhìn và ngửi: lát còn trắng ngà, khô giòn, không có đốm mốc, không mùi chua hay mùi mốc là được. Lát đổi màu xám, có tơ trắng hoặc xanh, mềm dẻo vì ẩm thì bỏ, không tiếc.
Nói chuyện với người thân khi được biếu sâm cho mẹ bỉm
Sâm Tà Đùng hay được ông bà, họ hàng mua làm quà cho con dâu, con gái mới sinh, với tấm lòng rất tốt. Việc mẹ chưa dùng ngay không có nghĩa là từ chối. Có thể cảm ơn, cất sâm cẩn thận theo hướng dẫn bảo quản, và nói rằng mẹ sẽ hỏi bác sĩ ở lần tái khám rồi nấu cho cả nhà.
Lát sâm khô cất đúng cách để được khá lâu, nên không có gì phải vội. Khi bé lớn hơn, mẹ hết thời kỳ hồi phục, món canh sâm có thể vào mâm cơm chung một cách thoải mái hơn. Chờ vài tháng là cái giá rất nhỏ so với sự yên tâm.
Nếu người nhà nhất định muốn nấu, đề nghị nấu món canh nhẹ, ít lát, cho cả nhà cùng ăn, thay vì nồi nước sâm đặc riêng cho mẹ. Đó là điểm gặp nhau giữa thói quen gia đình và sự thận trọng. Mọi trường hợp có bệnh hoặc đang dùng thuốc, bên mình vẫn dặn hỏi bác sĩ, dược sĩ hoặc thầy thuốc trước.
Câu hỏi thường gặp
Mẹ đã ăn chè sâm rồi thì có cần vắt bỏ sữa không?
Không có cơ sở để khuyên vắt bỏ sữa sau một lần ăn món sâm như thực phẩm. Mẹ cứ cho bé bú bình thường và quan sát. Nếu bé có biểu hiện lạ như tiêu chảy, nổi mẩn, quấy khác thường, hãy liên hệ bác sĩ nhi và kể món mẹ đã ăn.
Sâm Bố Chính có làm mất sữa không?
Bên mình chưa thấy tài liệu đáng tin nào nói sâm Bố Chính làm giảm sữa. Sữa giảm thường liên quan đến bú ít, mẹ mệt, căng thẳng, thiếu nước hoặc bệnh lý. Nếu thấy sữa giảm, hãy tìm nguyên nhân với nhân viên tư vấn sữa mẹ hoặc bác sĩ.
Bao lâu sau sinh thì có thể ăn canh sâm?
Không có mốc chung cho mọi người. Mẹ sinh thường, khoẻ, không bệnh nền thường được ăn uống gần như bình thường sớm; mẹ sinh mổ cần theo hướng dẫn ăn từng bước. Hỏi bác sĩ ở lần tái khám là cách chắc nhất.
Có nên cho mẹ uống nước sâm mát để giải nhiệt trong tháng ở cữ không?
Nước sâm mát thường có đường và hay uống lạnh. Mẹ ở cữ cần đủ nước, nhưng nước lọc ấm, sữa, canh vẫn là lựa chọn đơn giản. Nếu muốn uống nước sâm, nấu nhạt, uống lượng nhỏ và không thay cho nước lọc.
Mẹ đang uống thuốc kháng sinh sau sinh có ăn món sâm được không?
Hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ đã kê thuốc. Theo nguyên lý chung, thực phẩm nhiều chất nhầy có thể làm một số thuốc hấp thu chậm hơn khi uống cùng lúc, nên thường được khuyên ăn cách xa giờ uống thuốc.
Bé bú mẹ có được ăn dặm món có sâm không?
Đây là câu hỏi khác, về chính đứa trẻ. Trẻ ăn dặm có những lưu ý riêng về nghẹn, đường, dị ứng; bên mình viết riêng ở bài về trẻ nhỏ trong mục này và luôn khuyên hỏi bác sĩ nhi trước.