Người bị tiểu đường có thể ăn món có vài lát sâm Bố Chính trong bữa nếu bác sĩ không có lý do ngăn, nhưng phải tính củ sâm như một phần tinh bột, bỏ đường và mật ong nấu kèm, và không bao giờ xem sâm là thuốc hạ đường huyết. Bên mình chưa thấy nghiên cứu lâm sàng nào cho thấy sâm Bố Chính làm giảm đường huyết ở người. Lời quảng cáo "sâm trị tiểu đường" không có căn cứ.
Phần đáng lo nhất trong thực tế là món sâm thường đi kèm đường: nước sâm mát nấu đường phèn, chè sâm, mứt sâm, sâm tẩm mật ong. Với người tiểu đường, một ly nước sâm ngọt có thể làm đường huyết sau ăn tăng rõ. Bài này giải thích vì sao, cách nấu món sâm hợp với người cần kiểm soát đường, cách tự đo để biết cơ thể mình phản ứng thế nào, và những lỗi nguy hiểm cần tránh.
Củ sâm có tinh bột: tính như một phần của bữa
Sách dược liệu ghi rễ sâm Bố Chính nhiều tinh bột và chất nhầy. Tinh bột khi tiêu hoá sẽ thành glucose đi vào máu, giống tinh bột trong cơm, khoai, sắn. Chất nhầy là chất xơ hoà tan, có thể làm quá trình hấp thu đường chậm lại phần nào, nhưng không triệt tiêu phần tinh bột. Bên mình không có số liệu đáng tin về lượng tinh bột cụ thể trong mỗi trăm gam củ, nên không đưa con số ở đây.
Cách nghĩ thực tế là: vài lát sâm khô trong nồi canh cả nhà là lượng nhỏ, đóng góp rất ít tinh bột cho phần của một người. Nhưng ăn cả bát củ sâm hầm, hoặc dùng bột sâm pha uống nhiều thìa mỗi ngày, là đang ăn thêm một phần tinh bột như ăn thêm củ khoai. Phần đó nên được tính vào bữa, tức là bớt cơm tương ứng nếu ăn nhiều sâm.
Người đang học cách đếm tinh bột theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có thể hỏi họ cách quy đổi phần sâm vào thực đơn. Với người không đếm chi tiết, quy tắc đơn giản là ăn sâm như một món trong mâm cơm, không phải ăn thêm ngoài bữa.
Thứ tự ăn cũng có ích: ăn rau và món đạm trước, phần tinh bột sau. Nhiều hướng dẫn dinh dưỡng cho người tiểu đường gợi ý cách này để đường huyết sau ăn lên từ tốn hơn. Một bát canh có sâm và rau ăn đầu bữa, rồi mới tới cơm, hợp với gợi ý đó hơn là ly chè sâm tráng miệng cuối bữa.
Món sâm nào hợp, món nào nên tránh
Phân loại dưới đây dựa trên lượng đường và tinh bột thường có trong món, không phải trên công dụng của sâm:
| Món | Với người tiểu đường | Ghi chú |
|---|---|---|
| Canh gà, canh xương hầm vài lát sâm | Hợp hơn | Nêm nhạt; ăn cùng rau và đạm |
| Nước sâm nấu không đường, uống trong bữa | Hợp hơn | Có thể thêm lá dứa cho thơm thay đường |
| Cháo trắng có sâm | Cẩn thận | Cháo nhừ làm đường huyết lên nhanh hơn cơm; ăn kèm đạm, rau |
| Chè sâm nấu đường phèn | Nên tránh | Nếu ăn, phần rất nhỏ, sau bữa chính |
| Nước sâm mát pha đường, la hán, táo đỏ | Nên tránh dạng ngọt | Táo đỏ khô cũng nhiều đường |
| Mứt sâm, sâm tẩm mật ong | Nên tránh | Đường chiếm phần lớn trọng lượng |
| Trà sâm túi lọc không đường | Hợp hơn | Đọc nhãn: một số loại có pha đường hoặc bột ngọt |
Nếu cả nhà thích nước sâm ngọt, cách dễ nhất là nấu nước sâm không đường, rồi người khác tự thêm đường vào ly của mình. Một nồi chung, hai kiểu uống.
Vì sao không được xem sâm là thuốc hạ đường
Trên mạng có nhiều bài nói sâm Bố Chính "hạ đường huyết", "ổn định đường". Khi lần lại nguồn, phần lớn hoặc không có nguồn, hoặc dẫn những thử nghiệm trên chuột hay trong ống nghiệm với các loại cây khác. Kết quả trên động vật, nếu có, không chuyển thẳng sang người được, và chưa ai chứng minh lượng sâm trong một bát canh làm được điều tương tự.
Nguy hiểm lớn nhất là khi người bệnh tin quảng cáo rồi tự bớt hoặc ngừng thuốc. Đường huyết không được kiểm soát gây tổn thương mạch máu, thận, mắt, thần kinh một cách âm thầm trong nhiều năm, và có thể dẫn tới biến chứng cấp như nhiễm toan ceton hay tăng áp lực thẩm thấu cần cấp cứu.
Chiều ngược lại cũng có rủi ro: nếu một ngày nào đó có sản phẩm thật sự làm giảm đường, người đang dùng insulin hay thuốc kích thích tiết insulin dùng thêm có thể bị hạ đường huyết. Vì cả hai chiều đều có rủi ro, mọi thay đổi có chủ đích liên quan đến đường huyết phải đi qua bác sĩ điều trị.
Tự đo để biết cơ thể mình phản ứng thế nào
Nếu bác sĩ đồng ý cho dùng món sâm và anh chị có máy đo đường huyết tại nhà, có thể làm một phép thử đơn giản để biết món đó ảnh hưởng tới mình ra sao:
- Chọn một bữa có món sâm định dùng thường xuyên, ví dụ canh hầm hay ly nước sâm không đường. Giữ phần còn lại của bữa giống những ngày bình thường.
- Đo đường huyết ngay trước khi ăn.
- Đo lại khoảng hai giờ sau khi bắt đầu ăn, mốc mà nhiều hướng dẫn dùng để xem đường huyết sau ăn.
- Ghi lại kết quả cùng món đã ăn, lượng ăn, thuốc đã uống.
- Lặp lại vào một ngày khác với bữa tương tự nhưng không có món sâm để so sánh.
- Mang bảng ghi cho bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng xem ở lần khám tới; mục tiêu đường huyết cụ thể của từng người do bác sĩ đặt.
Phép thử này không chứng minh sâm tốt hay xấu; nó chỉ cho anh chị biết món cụ thể đó, nấu theo cách của nhà mình, ảnh hưởng tới đường huyết của mình đến đâu. Đó là thông tin đáng giá hơn mọi lời quảng cáo.
Tiền đái tháo đường, tiểu đường thai kỳ và người dùng insulin
Tiền đái tháo đường. Đây là giai đoạn thay đổi lối sống có tác dụng rõ nhất: giảm đồ uống ngọt, giảm cân nếu thừa cân, vận động đều. Bỏ ly nước sâm ngọt mỗi ngày có ích hơn nhiều so với chuyện có ăn sâm hay không.
Tiểu đường thai kỳ. Mẹ bầu cần theo đúng thực đơn của bác sĩ. Chè, nước sâm ngọt nên tránh; các món sâm khác hỏi bác sĩ sản. Bài về bà bầu trong mục này có phân tích riêng.
Người dùng insulin hoặc thuốc kích thích tiết insulin. Đây là nhóm có nguy cơ hạ đường huyết khi ăn ít, bỏ bữa hoặc vận động nhiều. Nếu một bữa chỉ ăn canh sâm thay cơm vì nghĩ "sâm bổ rồi", đường huyết có thể tụt. Giữ bữa đủ và đều.
Người có biến chứng thận do tiểu đường. Có thể được dặn hạn chế đạm, kali, nước tuỳ giai đoạn. Món hầm xương có sâm cần được chuyên gia dinh dưỡng xem lại.
Người cao tuổi bị tiểu đường. Hay kèm nhiều thuốc khác. Chất nhầy có thể làm chậm hấp thu thuốc uống cùng lúc; hỏi dược sĩ khoảng cách giờ uống.
Dấu hiệu hạ và tăng đường huyết cần biết khi thay đổi ăn uống
Hạ đường huyết. Run tay, vã mồ hôi, đói cồn cào, hồi hộp, lú lẫn, nói khó. Người dùng insulin hay thuốc kích thích tiết insulin cần biết cách xử lý ban đầu theo hướng dẫn của bác sĩ và mang theo đường dự phòng.
Tăng đường huyết. Khát nhiều, tiểu nhiều, mệt, nhìn mờ. Nếu đo thấy cao kéo dài so với mục tiêu bác sĩ đặt, liên hệ bác sĩ.
Dấu hiệu nguy hiểm. Nôn liên tục, thở nhanh sâu, hơi thở có mùi lạ, lơ mơ: cần cấp cứu, gọi 115.
Không đổ lỗi vội. Những dấu hiệu này có nhiều nguyên nhân: bỏ bữa, ốm, quên thuốc, vận động nhiều. Ghi lại để bác sĩ đánh giá, đừng tự kết luận do sâm hay không do sâm.
Người sống cùng nên biết. Người tiểu đường cao tuổi có thể không tự nhận ra hạ đường huyết, nhất là ban đêm. Người nhà nên biết các dấu hiệu trên và biết bệnh nhân để đường dự phòng ở đâu.
Nấu nước sâm không đường mà vẫn dễ uống
Nhiều người bỏ nước sâm vì thấy nhạt khi không có đường. Vài cách dưới đây giúp ly nước sâm dễ uống hơn mà không thêm đường:
- Rửa và ngâm lát sâm khô cho mềm trước khi nấu; nấu lửa nhỏ để nước ra vị ngọt nhạt tự nhiên của củ, không đun sôi sùng sục lâu làm nước đục và nhầy quá.
- Thêm một hai lá dứa buộc nút vào nồi những phút cuối: mùi thơm tạo cảm giác ngọt mà không có đường.
- Vài lát gừng mỏng cho vị ấm, hợp những ngày trời lạnh ở cao nguyên; người dạ dày nhạy thì bớt gừng.
- Một ít rễ tranh hoặc mía lau là cách nấu quen ở nhiều nhà, nhưng mía có đường; người tiểu đường bỏ mía.
- Uống ấm hoặc mát vừa, không cần đá; nước sâm quá lạnh làm vị nhạt đi và có người thấy khó chịu bụng.
- Nấu lượng vừa đủ dùng trong ngày, để ngăn mát, không để qua nhiều ngày.
Táo đỏ, kỷ tử, la hán quả hay được thêm vào nước sâm cho ngọt. Táo đỏ khô và kỷ tử có đường tự nhiên khá nhiều; la hán quả cho vị ngọt đậm. Người tiểu đường nên hỏi chuyên gia dinh dưỡng trước khi dùng thường xuyên các thứ này, và đọc nhãn với loại la hán đã chế biến sẵn.
Biếu sâm cho người tiểu đường: kèm một lời dặn
Sâm Tà Đùng là món quà phổ biến cho người lớn tuổi, mà người lớn tuổi thì nhiều người có tiểu đường. Nếu biết người nhận có bệnh này, nên chọn dạng lát khô hoặc trà không đường thay vì mứt sâm, sâm tẩm mật ong. Món quà vẫn trọn ý mà không khiến người nhận phải khó xử.
Kèm theo quà, một lời dặn ngắn rất có ích: nấu nước sâm không đường, dùng trong bữa, hỏi bác sĩ nếu định uống mỗi ngày. Người nhận nhiều khi được biếu sâm từ nhiều nơi và không biết nên dùng thế nào cho hợp với bệnh của mình.
Với người bán và người làm sản phẩm quanh hồ Tà Đùng, việc ghi rõ thành phần, có hay không có đường, cũng giúp người tiểu đường chọn được. Còn câu "dùng được cho người tiểu đường" trên nhãn thực phẩm thường thì nên đọc với nhiều dè dặt. Lời dặn chung của bên mình vẫn là hỏi bác sĩ, dược sĩ hoặc thầy thuốc trước.
Câu hỏi thường gặp
Sâm Bố Chính có làm tăng đường huyết không?
Củ sâm có tinh bột nên ăn nhiều sẽ góp phần làm đường huyết tăng như các loại củ khác. Lượng vài lát trong nồi canh chung đóng góp nhỏ. Phần làm tăng đường rõ nhất thường là đường, mật ong nấu kèm trong chè và nước sâm.
Uống nước sâm không đường hằng ngày có ổn với người tiểu đường không?
Nước sâm không đường ít ảnh hưởng hơn nhiều so với loại ngọt, nhưng chưa có dữ liệu dùng hằng ngày lâu dài. Hỏi bác sĩ, uống trong bữa, và đo đường huyết vài lần để biết phản ứng của chính mình.
Có thể dùng đường ăn kiêng để nấu chè sâm không?
Chất tạo ngọt không năng lượng giúp giảm đường trong món, và nhiều người tiểu đường dùng được theo hướng dẫn. Tuy vậy chè vẫn có tinh bột từ sâm và các nguyên liệu khác, nên ăn lượng nhỏ và tính vào bữa.
Người tiền đái tháo đường có nên tránh hẳn sâm không?
Không cần tránh hẳn món canh có sâm. Điều nên tránh là đồ uống ngọt hằng ngày, kể cả nước sâm ngọt. Giảm đường, vận động và kiểm tra định kỳ là những việc có tác dụng nhất ở giai đoạn này.
Bột sâm có dễ làm tăng đường huyết hơn lát sâm không?
Bột là củ sâm nghiền mịn nên tinh bột tiêu hoá nhanh hơn, và dạng bột dễ dùng nhiều hơn dự tính. Người tiểu đường nên dè dặt với bột sâm pha uống, nhất là khi pha cùng sữa có đường.
Có nên ngừng thuốc tiểu đường nếu thấy đường huyết ổn sau khi dùng sâm?
Không. Đường huyết ổn thường là nhờ thuốc và chế độ ăn đang có tác dụng. Mọi điều chỉnh thuốc phải do bác sĩ quyết định sau khi xem kết quả xét nghiệm, không tự ngừng.