Nước sâm Bố Chính giúp "giải nhiệt" chủ yếu vì nó làm người ta uống thêm nước, và một cơ thể đủ nước thì toả nhiệt qua mồ hôi tốt hơn. Bản thân sâm không có hoạt chất hạ nhiệt nào đã được chứng minh. Khi ra mồ hôi nhiều kéo dài, cơ thể mất cả muối khoáng, lúc đó nước sâm nhạt hay nước lọc thôi chưa đủ mà cần bù thêm điện giải.
Ở vùng hồ Tà Đùng, mùa khô nắng gắt giữa trưa dù sáng sớm và chiều tối mát; người làm vườn cà phê, hồ tiêu, sâm trên đồi dốc ra mồ hôi rất nhiều. Ở miền Trung và miền Nam, những ngày nắng nóng kéo dài còn khắc nghiệt hơn. Một bình nước sâm mát mang ra rẫy là thói quen tốt, miễn là hiểu nó làm được gì.
Bài này giải thích cơ thể tự làm mát ra sao, nước sâm góp vào chỗ nào, khi nào cần dung dịch bù nước, cách pha nước sâm cho ngày làm việc ngoài trời, và những dấu hiệu say nắng, sốc nhiệt phải gọi cấp cứu ngay.
Cơ thể tự làm mát thế nào, và nước nằm ở đâu trong chuyện đó
Con người giữ nhiệt độ lõi cơ thể quanh 37 độ C. Khi trời nóng hoặc khi lao động, cơ thể sinh nhiều nhiệt hơn và phải đẩy nhiệt ra ngoài. Cách hiệu quả nhất là đổ mồ hôi: mồ hôi bốc hơi trên da mang nhiệt đi. Cách thứ hai là giãn mạch máu dưới da để máu nóng chảy ra gần bề mặt toả nhiệt, vì vậy mặt đỏ bừng khi nắng.
Cả hai cách đều cần nước. Mồ hôi lấy nước từ máu; máu phải đủ thể tích để vừa đưa nhiệt ra da vừa nuôi não, tim, cơ. Khi mất nước, cơ thể bớt đổ mồ hôi để giữ nước, nhiệt bị giữ lại bên trong, người mệt, chóng mặt, nhịp tim nhanh. Đó là lúc người ta thấy "nóng trong" thật sự, và cũng là lúc nguy cơ say nắng tăng lên.
Vì vậy thứ "giải nhiệt" quan trọng nhất là nước, uống đều trước khi khát. Mọi đồ uống chứa nước đều góp vào, nước sâm cũng vậy. Ưu điểm của nước sâm là vị nhạt dễ chịu, sánh nhẹ, nhiều người uống được nhiều hơn so với nước lọc trơn. Nhược điểm là nếu nấu nhiều đường, uống nhiều lại thêm một lượng năng lượng không cần thiết.
Nước sâm làm được gì và không làm được gì ngày nắng
Làm được: giúp uống đủ nước. Người lười uống nước lọc thường uống được nhiều hơn khi có vị. Một bình nước sâm nấu nhạt mang theo đi làm là cách đơn giản để giữ nước cho cơ thể suốt buổi.
Làm được: dịu cổ họng khô. Khi thở bằng miệng nhiều, nói nhiều, làm việc nơi bụi, cổ họng khô rát. Chất nhầy của sâm phủ lên niêm mạc, cho cảm giác êm hơn nước lọc.
Không làm được: bù muối khoáng. Mồ hôi chứa natri, kali và các chất điện giải khác. Nước sâm nấu thông thường gần như không có muối, nên không bù được phần này. Uống thật nhiều nước không muối sau khi ra mồ hôi quá nhiều, trong trường hợp nặng, còn có thể làm loãng natri máu.
Không làm được: hạ nhiệt độ cơ thể nhanh. Một ly nước sâm lạnh mát miệng nhưng không làm nhiệt độ lõi giảm đáng kể. Người đã có dấu hiệu say nắng cần được đưa vào chỗ mát, làm mát cơ thể bằng nước và quạt, và gọi cấp cứu.
Không làm được: thay giờ nghỉ. Nghỉ trong bóng râm, tránh làm việc nặng giữa trưa, mặc áo sáng màu thoáng khí là những biện pháp mà không đồ uống nào thay được.
Khi nào cần dung dịch bù nước điện giải thay vì nước sâm
Với sinh hoạt thường ngày, ăn uống bình thường, đồ ăn đã đủ muối để bù lượng mất qua mồ hôi nhẹ. Nhưng khi làm việc nặng ngoài nắng nhiều giờ, mồ hôi chảy ròng ròng, áo khô lại thấy vệt muối trắng, hoặc khi bị tiêu chảy, nôn, thì cơ thể mất muối nhanh hơn bữa ăn kịp bù. Lúc đó cần nước có điện giải.
Dung dịch bù nước đường uống (ORS) bán ở hiệu thuốc là lựa chọn có bằng chứng tốt nhất cho mất nước do tiêu chảy, và Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị dùng từ nhiều thập kỷ nay. Pha đúng lượng nước ghi trên gói, không pha đặc hơn hay loãng hơn. Với người lao động ra nhiều mồ hôi, một số đồ uống thể thao, nước dừa, hay đơn giản là ăn thêm cháo, canh có muối giữa buổi cũng giúp bù.
Không nên tự pha muối vào nước sâm theo cảm tính để "làm ORS", vì pha sai tỷ lệ có thể phản tác dụng, nhất là với trẻ nhỏ và người già. Nếu muốn có vị mặn nhẹ cho dễ uống thì một nhúm muối nhỏ cho cả bình là đủ, nhưng đó là gia vị, không phải dung dịch bù nước. Người có bệnh tim, thận, huyết áp nên hỏi bác sĩ về lượng muối và nước phù hợp.
Pha một bình nước sâm cho ngày làm việc ngoài trời
Công thức dưới đây là kiểu nấu nhạt, ít đường, hợp mang theo cả buổi. Tỷ lệ là gợi ý, anh chị chỉnh theo khẩu vị nhà mình.
- Rửa sạch một nắm nhỏ lát sâm khô (chừng một nắm tay người lớn cho khoảng hai lít nước), ngâm nước sạch mười lăm phút cho lát mềm và trôi bụi.
- Cho vào nồi cùng hai lít nước, có thể thêm vài lá dứa buộc túm hoặc một khúc mía lau đập dập để có vị ngọt thanh tự nhiên.
- Đun sôi rồi hạ lửa liu riu khoảng hai mươi đến ba mươi phút, tới khi nước ngả vàng nhạt và hơi sánh. Không cần nấu quá lâu: nước càng đặc càng nhớt, khó uống nhiều.
- Lọc bỏ bã, nêm một chút đường phèn nếu cần, giữ vị nhạt. Để nguội rồi mới rót vào bình sạch, đậy kín.
- Để trong thùng đá hoặc túi giữ nhiệt khi mang đi. Uống trong ngày; nước sâm để ngoài nắng nhiều giờ dễ chua, có mùi lạ thì đổ bỏ.
- Mang thêm một bình nước lọc. Cứ mỗi lần nghỉ uống vài ngụm, không đợi khát mới uống.
Nếu dùng củ tươi, cạo vỏ, thái mỏng, nấu tương tự nhưng thời gian ngắn hơn. Bã sâm sau khi nấu có thể ăn được nếu còn sạch, nhưng thường đã nhạt vị. Biến thể có la hán, táo đỏ, gừng có trong danh mục Nước sâm, trà sâm.
Dấu hiệu từ mệt vì nóng tới sốc nhiệt: nhận ra để xử trí đúng
Các rối loạn do nóng đi từ nhẹ đến nặng. Nhận ra sớm giúp dừng lại kịp; sốc nhiệt là cấp cứu đe doạ tính mạng.
| Mức độ | Dấu hiệu thường gặp | Việc cần làm ngay |
|---|---|---|
| Mất nước nhẹ | Khát, miệng khô, nước tiểu vàng sẫm, ít đi tiểu | Nghỉ chỗ mát, uống nước từ từ |
| Chuột rút do nóng | Co rút cơ đau ở bắp chân, bụng khi đang làm việc ra nhiều mồ hôi | Dừng làm, nghỉ mát, uống nước có điện giải, xoa nhẹ |
| Kiệt sức do nóng | Mồ hôi nhiều, da ẩm lạnh, chóng mặt, buồn nôn, mệt lả, mạch nhanh | Vào chỗ mát, nới quần áo, làm mát bằng khăn ướt, uống nước điện giải; không đỡ sau khoảng một giờ thì đi viện |
| Sốc nhiệt (say nắng nặng) | Thân nhiệt rất cao, lú lẫn, nói lắp, co giật, có thể ngừng ra mồ hôi, ngất | Gọi cấp cứu 115 ngay, đưa vào chỗ mát, làm mát tích cực bằng nước và quạt; không cho uống nếu không tỉnh |
Người cao tuổi, trẻ nhỏ, người có bệnh tim, thận, người đang dùng thuốc lợi tiểu hay một số thuốc tâm thần dễ bị ảnh hưởng bởi nóng hơn. Ở những người này, đừng đợi tới dấu hiệu nặng mới xử trí, và không có loại nước uống nào thay được việc làm mát và đưa đi cấp cứu.
Nắng cao nguyên quanh hồ Tà Đùng: dễ chủ quan hơn anh chị nghĩ
Khách lần đầu lên vùng hồ Tà Đùng hay ngạc nhiên vì sáng sớm se lạnh, mây mù phủ mặt hồ, tưởng không cần lo chuyện nóng. Nhưng từ giữa buổi sáng tới đầu giờ chiều mùa khô, nắng trên đồi trống rất gắt. Ở vùng cao, tia cực tím thường mạnh hơn đồng bằng vì lớp không khí phía trên mỏng hơn, nên da cháy nắng nhanh dù nhiệt độ không cao như ở thành phố.
Gió hồ và gió đồi làm mồ hôi khô nhanh, người ta ít thấy ướt áo nên tưởng mình không mất nước. Thực ra mồ hôi vẫn bốc hơi liên tục. Người đi bộ lên các điểm ngắm hồ, người làm cỏ, hái cà phê trên dốc, người chở hàng bằng xe máy cả buổi đều mất nước nhiều hơn cảm nhận của mình.
Vì vậy ở vùng hồ, lời khuyên vẫn y như ở đồng bằng, chỉ cần thêm phần chống nắng: mũ rộng vành, áo dài tay sáng màu, kem chống nắng, mang đủ nước, nghỉ trong bóng cây giữa trưa. Một bình nước sâm mát trong ba lô hay treo ở chòi rẫy là thói quen dễ thương của bà con trồng sâm, nhưng nó đi cùng chứ không thay những việc trên.
Nước sâm, nước đường và chuyện cân bằng ngày hè
Một lý do nước sâm nấu ở nhà tốt hơn nhiều đồ uống bán sẵn là anh chị quyết định được lượng đường. Nước ngọt đóng chai, trà sữa, nước giải khát đóng lon thường chứa rất nhiều đường; uống vài chai mỗi ngày nắng là thêm một lượng năng lượng đáng kể, lâu dài góp phần vào thừa cân và rối loạn đường huyết. Nước sâm nhạt, dựa vào vị ngọt thanh của lá dứa, mía lau hay một chút đường phèn, là cách thay thế dễ chịu.
Với người đã có bệnh đái tháo đường, nước sâm vẫn chứa một ít tinh bột hoà tan từ lát sâm, cộng với đường nêm thêm. Nếu muốn dùng, nên nấu không đường, uống lượng vừa phải và tính vào khẩu phần, tốt nhất là hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng đang theo dõi mình.
Nếu nhà có người già hay trẻ nhỏ, một mẹo đơn giản là đặt sẵn bình nước sâm nhạt và bình nước lọc ở chỗ dễ thấy, rót sẵn ra ly nhỏ vào giữa buổi sáng và giữa buổi chiều. Người già thường quên uống vì ít thấy khát; một ly đặt ngay trước mặt hiệu quả hơn mọi lời nhắc.
Cuối cùng, nước sâm mát là món ngon của mùa nóng, của những buổi làm vườn quanh hồ, của bữa cơm gia đình ngày oi. Dùng nó như vậy, cộng với nước lọc, nghỉ ngơi đúng lúc và che nắng, là đủ để mùa hè dễ chịu hơn mà không cần gán cho nó những tác dụng nó không có.
Câu hỏi thường gặp
Nước sâm có thay được nước lọc trong ngày nóng không?
Có thể thay một phần, nhưng không nên thay hoàn toàn. Nước lọc không có năng lượng, không có đường, uống bao nhiêu cũng được trong giới hạn bình thường. Nước sâm có tinh bột hoà tan và thường có đường nêm thêm, uống thay hoàn toàn dễ thừa năng lượng, nhất là với người ít vận động.
Nước sâm có dùng thay dung dịch bù nước khi tiêu chảy được không?
Không. Khi tiêu chảy, cơ thể mất nước và muối khoáng; dung dịch bù nước đường uống pha đúng hướng dẫn mới bù đủ hai thứ đó. Nước sâm không có muối khoáng đáng kể. Trẻ nhỏ và người già tiêu chảy cần được theo dõi sát và đưa đi khám nếu có dấu hiệu mất nước.
Đi rẫy nắng cả ngày nên mang nước sâm hay nước muối?
Nên mang cả nước lọc lẫn một thức uống có điện giải nếu làm việc nặng, ra nhiều mồ hôi trong nhiều giờ. Nước sâm nhạt có thể là một trong các bình nước, giúp uống ngon miệng hơn. Ăn trưa có canh, cháo có muối cũng góp phần bù lại lượng muối đã mất.
Nước sâm ướp đá uống ngay sau khi đi nắng về có sao không?
Với người khoẻ, uống từ từ thường không sao. Uống ừng ực nhiều nước đá ngay khi vừa đi nắng về có thể làm một số người đau bụng, khó chịu. Nên vào chỗ mát nghỉ vài phút, lau mồ hôi, rồi uống từng ngụm, nước mát vừa phải thay vì quá lạnh.
Trẻ em đi học ngày nắng có nên mang nước sâm không?
Nước lọc là lựa chọn tốt nhất cho trẻ. Nếu trẻ thích, nước sâm nấu rất nhạt, không đường hoặc ít đường có thể thay đổi khẩu vị thỉnh thoảng. Không cần cho trẻ uống nước sâm hằng ngày, và không dùng nước sâm thay việc che nắng, nghỉ ngơi khi trẻ có dấu hiệu mệt vì nóng.
Làm sao biết mình đã uống đủ nước ngày nắng?
Một cách đơn giản là nhìn màu nước tiểu: vàng nhạt là ổn, vàng sẫm và ít là đang thiếu nước. Khát cũng là tín hiệu, nhưng người cao tuổi thường cảm nhận khát kém hơn, nên cần chủ động uống đều theo giờ thay vì đợi khát.