Có, theo cách phân loại của y học cổ truyền, sâm Bố Chính được xếp vào nhóm vị ngọt nhạt, tính mát, khác với nhân sâm vốn hay được coi là ấm. Về mặt cảm nhận, nước sâm sánh nhẹ, ít mùi, uống lạnh thấy mát cổ, dễ chịu ngày nóng. Nhưng "mát" là một khái niệm cổ truyền, không phải một tác dụng đã đo được: không có bằng chứng sâm Bố Chính "mát gan", "thanh nhiệt giải độc" hay làm hết nổi mụn.
Người Việt dùng chữ "nóng trong người" cho rất nhiều thứ: nổi mụn, nhiệt miệng, táo bón, khát nước, nước tiểu vàng, khó ngủ. Rồi tìm một thứ "mát" để uống cho hết. Sâm Bố Chính thường được chọn vì tiếng là mát và vị dễ uống.
Bài này giải thích chữ "mát" trong cổ truyền có nghĩa gì, vì sao uống nước sâm lại thấy mát, những triệu chứng "nóng trong" nào uống nước mát có thể đỡ, triệu chứng nào cần đi khám, và vì sao "mát gan" là một ngộ nhận nên bỏ.
"Tính mát" trong cổ truyền nghĩa là gì
Y học cổ truyền phương Đông chia vị thuốc và thức ăn theo bốn tính: hàn (lạnh), lương (mát), ôn (ấm), nhiệt (nóng), cộng thêm nhóm bình (trung tính). Đây là cách phân loại dựa trên kinh nghiệm quan sát cảm giác và phản ứng cơ thể sau khi ăn, hình thành qua nhiều thế kỷ, chứ không dựa trên phân tích hoá học. Dưa hấu, rau má, bí đao được coi là mát; gừng, quế, thịt dê được coi là ấm.
Sâm Bố Chính, với vị ngọt nhạt, nhiều nhầy, thường được xếp về phía mát, dùng theo hướng làm nhuận, đỡ khô khát. Sách dược liệu ghi dân gian dùng nó trong các bài cho người "sốt nóng, khô khát nước", phù hợp với cách xếp này. Đó là lý do nước sâm Bố Chính có mặt trong nhiều công thức nước mát mùa hè cùng mía lau, rễ tranh, la hán, lá dứa.
Cần hiểu đúng giới hạn: "tính mát" là một nhãn trong một hệ thống lý luận riêng, có ích khi thầy thuốc cổ truyền phối hợp vị cho người bệnh. Nó không tương đương với "hạ nhiệt độ cơ thể" hay "chống viêm" theo nghĩa y học hiện đại. Một ly nước sâm không làm nhiệt độ cơ thể giảm hơn một ly nước lọc cùng nhiệt độ.
Vì sao uống nước sâm thấy mát
Cảm giác mát khi uống nước sâm có ba nguồn, cả ba đều giải thích được bằng chuyện thường ngày. Nguồn thứ nhất là nhiệt độ: nước sâm hầu như luôn được uống lạnh hoặc với đá. Nguồn thứ hai là nước: phần lớn người thấy "nóng trong" vào mùa hè thực ra đang uống thiếu nước, và uống một ly nước sâm là uống thêm một ly nước.
Nguồn thứ ba đặc trưng hơn: chất nhầy. Dịch sánh từ lát sâm phủ lên lưỡi, vòm họng, tạo cảm giác trơn, êm, đọng lại lâu hơn nước lọc. Người ta hay mô tả là "mát cổ", "dịu họng". Đây là cảm giác thật, cùng loại với khi uống nước đậu bắp luộc, nước hạt é hay sương sáo, đều là những thứ có chất nhầy và đều được dân gian coi là mát.
Không có gì sai khi tận hưởng cảm giác đó. Chỉ cần nhớ rằng nó đến từ nước, nhiệt độ và kết cấu, không phải từ một hoạt chất "thanh nhiệt" bí ẩn nào. Hiểu như vậy giúp anh chị không trông chờ nước sâm làm những việc nó không làm được, như hạ sốt cho trẻ hay chữa viêm họng do vi khuẩn.
Cũng vì cảm giác mát chủ yếu đến từ nhiệt độ và độ sánh, nên lát sâm Tà Đùng hay sâm Bố Chính trồng ở vùng khác, nếu sơ chế tốt như nhau, cho nồi nước mát gần như giống nhau. Chỗ khác thường nằm ở độ sạch của lát, mùi khi nấu và độ nhầy của từng mẻ củ, chứ không phải "củ vùng này mát hơn củ vùng kia" như đôi khi được quảng cáo.
"Nóng trong người": triệu chứng nào uống nước mát có thể đỡ, triệu chứng nào cần khám
Chữ "nóng trong" gom nhiều tình trạng khác nhau. Một số đỡ khi uống đủ nước, ăn thêm rau; một số là dấu hiệu bệnh cần bác sĩ. Bảng dưới giúp anh chị phân biệt sơ bộ, không thay chẩn đoán.
| Triệu chứng hay gọi là "nóng trong" | Nguyên nhân thường gặp | Uống nước mát, nước sâm | Khi nào nên đi khám |
|---|---|---|---|
| Khát nhiều, nước tiểu vàng sẫm | Uống thiếu nước, ra mồ hôi nhiều | Có ích vì bù nước | Khát nhiều kèm tiểu nhiều, sụt cân: kiểm tra đường huyết |
| Táo bón | Ít rau, ít nước, ít vận động | Có thể đỡ một phần nhờ nước và chất nhầy | Kéo dài vài tuần, đi ngoài ra máu, đau bụng nhiều |
| Nhiệt miệng | Tổn thương niêm mạc, căng thẳng, thiếu ngủ | Dịu cảm giác, không làm lành nhanh hơn | Vết loét quá hai tuần không lành, tái lại liên tục |
| Nổi mụn | Nội tiết, bã nhờn, vi khuẩn trên da | Không có tác dụng đã biết | Mụn viêm nhiều, để lại sẹo: khám da liễu |
| Nóng bừng, khó chịu ngày oi | Thời tiết, mất nước | Có ích, nghỉ chỗ mát | Sốt cao, lơ mơ, ngừng ra mồ hôi: cấp cứu ngay |
| Ngứa, mẩn đỏ | Dị ứng, côn trùng, bệnh da | Không có tác dụng đã biết | Lan rộng, sưng môi mặt, khó thở: cấp cứu |
Những dòng có chữ "có ích" đều có ích chủ yếu vì nước. Nước sâm nấu nhạt là một cách uống nước dễ chịu hơn, không phải phương thuốc riêng cho các triệu chứng đó.
Tự thử ở nhà: cái mát đến từ đâu
Một cách hay để hiểu chữ "mát" là tự thử, không tốn gì ngoài vài cái ly. Làm vào một buổi chiều nóng, khi anh chị đang khát vừa phải.
- Chuẩn bị ba ly: một ly nước lọc để tủ lạnh, một ly nước sâm nấu nhạt để tủ lạnh, một ly nước sâm cùng mẻ nhưng để nguội ở nhiệt độ phòng.
- Uống vài ngụm nước lọc lạnh, chú ý cảm giác ở lưỡi, vòm họng và sau khi nuốt chừng một phút.
- Súc miệng bằng nước thường, chờ vài phút, rồi uống vài ngụm nước sâm lạnh. So sánh: cảm giác mát có đọng lại lâu hơn không, cổ họng có trơn hơn không.
- Lặp lại với ly nước sâm để nhiệt độ phòng. Phần lớn người thấy cảm giác "mát" giảm hẳn, chỉ còn độ trơn dịu ở họng.
- Ghi lại cảm nhận. Nếu giống đa số, anh chị sẽ thấy cái mát chủ yếu đến từ nhiệt độ, còn sâm góp phần ở độ sánh và cảm giác đọng lại.
Thí nghiệm nhỏ này không chứng minh gì về y học, nhưng giúp mỗi người tự tách được cảm giác dễ chịu khỏi những lời hứa hẹn. Nó cũng gợi ý một điều thực tế: muốn nước sâm "mát" thì để lạnh; muốn dịu họng mà không lạnh bụng thì uống ấm, vẫn giữ được phần êm của chất nhầy.
"Mát gan", "giải độc gan": vì sao nên bỏ cách nghĩ này
Rất nhiều sản phẩm nước mát, trà thảo mộc, kể cả một số gói sâm, được quảng cáo là "mát gan, giải độc". Cách nghĩ đằng sau là gan bị "nóng" hay "nhiễm độc" vì ăn uống, và cần uống thứ gì đó để làm mát, rửa sạch. Trong y học hiện đại, khái niệm này không tồn tại. Gan tự chuyển hoá và thải chất lạ mỗi ngày; khi gan bị bệnh, đó là viêm gan do virus, gan nhiễm mỡ, tổn thương do rượu hay thuốc, cần chẩn đoán bằng xét nghiệm.
Không có loại nước uống nào, kể cả nước sâm, được chứng minh là "giải độc gan" ở người khoẻ hay người bệnh. Ngược lại, một số thảo dược dùng liều cao, kéo dài còn là nguyên nhân gây tổn thương gan được ghi nhận trong y văn. Sâm Bố Chính chưa có ghi nhận gây hại gan ở lượng ăn thông thường, nhưng cũng không có lý do gì để uống với mục đích chăm gan.
Nếu anh chị lo về gan, việc có ích là đi xét nghiệm men gan, kiểm tra viêm gan B và C, hạn chế rượu bia, giữ cân nặng hợp lý, và báo bác sĩ mọi thứ thuốc, thảo dược mình đang dùng. Những việc này có bằng chứng rõ ràng; một ly nước "mát gan" thì không.
Sâm Bố Chính có "nóng" với ai không
Câu hỏi ngược cũng hay gặp. Nhiều người từng nghe "uống sâm bị nóng, chảy máu cam" và lo sâm Bố Chính cũng thế. Lời đồn này phần lớn gắn với nhân sâm, vốn được cổ truyền coi là tính ấm. Sâm Bố Chính thuộc họ khác, được xếp về phía mát, nên hiếm khi bị cho là gây "nóng".
Người hay lạnh bụng. Theo cách nhìn cổ truyền, người "hàn", hay lạnh bụng, đi ngoài phân lỏng, ăn đồ mát dễ đau bụng thì nên dùng vừa phải. Theo cách nhìn hiện đại, chất nhầy nhiều có thể làm phân lỏng hơn ở người vốn tiêu hoá nhạy. Hai cách nhìn gặp nhau ở cùng một lời khuyên: bắt đầu ít, thấy không hợp thì thôi.
Uống lạnh quá nhiều. Nước sâm ướp đá uống liền mấy ly trong ngày nóng có thể làm một số người đau bụng, đầy hơi. Lý do thường là nhiệt độ và lượng nước lớn uống nhanh, không phải do sâm.
Người đang dùng thuốc cổ truyền. Nếu anh chị đang uống thuốc theo thầy thuốc cổ truyền, hãy hỏi chính thầy thuốc đó trước khi thêm nước sâm, vì bài thuốc đã được tính toán theo thể trạng của mình.
Dùng nước sâm "mát" cho đúng chỗ
Cách dùng hợp lý nhất cho tiếng "mát" của sâm Bố Chính là làm đồ uống ngày nóng thay cho nước ngọt có ga, trà sữa nhiều đường. Nấu nhạt, ít đường hoặc không đường, để tủ lạnh uống dần trong ngày, và vẫn uống nước lọc như thường. Một nồi nước sâm nấu kèm lá dứa, mía lau hay rễ tranh là kiểu quen của nhiều gia đình miền Trung, giờ cũng có ở các nhà vùng hồ Tà Đùng.
Không dùng nước sâm để thay việc đi khám khi triệu chứng "nóng trong" kéo dài hay nặng lên: táo bón vài tuần, nhiệt miệng không lành, mụn viêm nhiều, khát và tiểu nhiều. Những dấu hiệu này có nguyên nhân cụ thể và có cách chữa cụ thể.
Với trẻ nhỏ đang sốt, đừng cho uống nước sâm "cho mát" thay thuốc hạ sốt hay thay việc đưa đi khám. Uống đủ nước là cần thiết, nhưng nước lọc, nước canh, dung dịch bù nước theo hướng dẫn của nhân viên y tế đã đủ, không cần thêm sâm. Công thức nước sâm nhà làm có trong danh mục Nước sâm, trà sâm của trang.
Câu hỏi thường gặp
Sâm Bố Chính tính mát thì người hay lạnh bụng dùng được không?
Dùng được ở lượng nhỏ, như một nguyên liệu trong món ăn nấu chín, uống ấm thay vì ướp đá. Nếu sau khi dùng thấy đau bụng, đi ngoài lỏng, nên giảm lượng hoặc ngừng. Người có bệnh tiêu hoá mạn tính hỏi bác sĩ trước khi dùng thường xuyên.
Uống nước sâm có hết nổi mụn không?
Không có bằng chứng nào cho thấy nước sâm làm giảm mụn. Mụn trứng cá liên quan đến nội tiết, bã nhờn, vi khuẩn và lỗ chân lông, cần chăm da đúng cách và khám da liễu khi mụn viêm nhiều. Uống đủ nước có lợi chung cho cơ thể nhưng không phải cách chữa mụn.
Nước sâm có làm hạ sốt cho trẻ không?
Không. Nước sâm không có tác dụng hạ nhiệt độ cơ thể. Trẻ sốt cần được theo dõi nhiệt độ, uống đủ nước, dùng thuốc hạ sốt đúng liều theo hướng dẫn của nhân viên y tế và đưa đi khám nếu sốt cao, kéo dài hoặc có dấu hiệu bất thường.
Vì sao uống sâm Bố Chính không bị chảy máu cam như lời đồn về nhân sâm?
Lời đồn đó gắn với nhân sâm, vốn được cổ truyền xếp vào nhóm ấm. Sâm Bố Chính là cây họ Bông, được xếp về phía mát, thành phần chính là tinh bột và chất nhầy. Chưa thấy ghi nhận sâm Bố Chính gây chảy máu cam. Nếu hay chảy máu cam, nên đi khám tìm nguyên nhân.
"Thanh nhiệt" ghi trên gói sâm có đúng không?
"Thanh nhiệt" là cách nói của y học cổ truyền, phù hợp với việc sâm được xếp vào nhóm mát. Nhưng nó không phải một tác dụng đã đo được trên người. Nếu bao bì đi xa hơn, ghi "giải độc gan", "chữa nóng gan", đó là lời quảng cáo vượt quá tài liệu.
Ngày nóng uống bao nhiêu nước sâm là vừa?
Không có con số chuẩn. Nước sâm nấu nhạt có thể thay một phần nước uống trong ngày, nhưng không nên thay hẳn nước lọc, nhất là khi có nấu đường. Người có bệnh đường huyết, thận hay đang dùng thuốc nên hỏi bác sĩ về lượng nước và đường phù hợp.