Không nên lấy nước sâm Bố Chính thay hẳn nước lọc. Nước sâm có tinh bột, chất nhầy, thường có đường và hỏng nhanh hơn nước lọc nhiều, nên hợp làm một ly uống thêm trong ngày hơn là nguồn nước chính. Người khoẻ uống một đến hai ly nhỏ nước sâm ít đường mỗi ngày trong mùa nóng là cách dùng phổ biến; phần còn lại vẫn nên là nước lọc.
Câu hỏi này hay đến từ những nhà vừa được biếu một túi sâm lớn, hoặc vừa ghé Tà Đùng mua về nhiều, muốn dùng cho hết. Bài dưới đây giải thích vì sao nước sâm và nước lọc không đổi chỗ cho nhau được, mỗi ngày bao nhiêu là vừa, và cách sắp xếp để ly nước sâm có mặt đều đặn mà không chiếm chỗ của nước lọc.
Nếu anh chị muốn uống đều đặn trong thời gian dài, hoặc đang có bệnh thận, bệnh đường huyết, đang dùng thuốc, thì đó là lúc hỏi bác sĩ hoặc thầy thuốc trước.
Nước sâm khác nước lọc ở những điểm nào
Nước lọc chỉ làm một việc: bù nước. Nó không có năng lượng, không có đường, để trong bình sạch cả ngày không lo hỏng. Nước sâm thì khác. Khi nấu, củ sâm Bố Chính nhả tinh bột và chất nhầy vào nước, làm nước hơi sánh, có vị ngọt nhạt. Phần lớn nhà nấu còn thêm đường phèn, la hán, táo đỏ cho dễ uống. Vậy là ly nước sâm mang theo năng lượng, và trở thành môi trường tốt cho vi khuẩn nếu để ở nhiệt độ phòng lâu.
Sự khác nhau này không làm nước sâm "xấu", chỉ làm nó thuộc về một nhóm khác: nhóm đồ uống có năng lượng, giống sữa đậu nành, nước mía, chè loãng. Không ai uống sữa đậu nành thay toàn bộ nước lọc, và nước sâm cũng vậy.
Một điểm hay bị quên: người ta uống nước lọc theo phản xạ, khát là uống, nhiều lần trong ngày. Nếu thay bằng nước sâm, lượng nước sâm uống vào sẽ lớn hơn nhiều so với một "ly sâm" thông thường, kéo theo lượng đường và lượng sâm đều tăng mà người uống không để ý.
Mỗi ngày cần bao nhiêu nước và nước sâm chiếm phần nào
Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu (EFSA) trong ý kiến khoa học năm 2010 đưa ra mức đủ cho tổng lượng nước mỗi ngày của người lớn là khoảng 2,0 lít với nữ và 2,5 lít với nam, tính cả nước từ thức ăn. Người Việt ăn cơm, canh, cháo nhiều nên phần nước từ thức ăn không nhỏ, nhưng phần uống vào vẫn thường cần khoảng một lít rưỡi trở lên, nhiều hơn khi trời nóng, làm việc ngoài trời hay tập luyện.
Trong con số đó, một hai ly nhỏ nước sâm, mỗi ly chừng 150 đến 200 ml, chỉ chiếm phần nhỏ. Đó là cách dùng hợp lý: ly nước sâm như một món uống thêm cho ngày nắng, không phải bình nước tu cả ngày. Phần lớn còn lại để cho nước lọc, nước canh, trà loãng không đường.
Con số trên là mức tham khảo cho người khoẻ. Người có bệnh tim, bệnh thận, đang phải hạn chế nước hoặc ăn kiêng theo chỉ định thì lượng nước, lượng đường đều do bác sĩ quyết định, không theo bất kỳ bài viết chung nào.
Đường là chỗ làm phép tính đổi hẳn
Hướng dẫn năm 2015 của Tổ chức Y tế Thế giới khuyên giữ đường tự do dưới 10% năng lượng mỗi ngày, lý tưởng là dưới 5%, tức khoảng 25 gam với người ăn 2.000 kcal. Đường tự do gồm đường cho thêm vào đồ ăn uống, cả đường phèn, mật ong, nước ép. Một ly nước sâm thêm hai thìa đường phèn đã có khoảng mười gam đường, chưa kể đường tự nhiên từ táo đỏ, la hán.
Ví dụ giả định: một người thay một lít rưỡi nước lọc mỗi ngày bằng nước sâm pha ngọt vừa miệng, khoảng năm gam đường cho mỗi 100 ml. Phép tính cho ra 75 gam đường một ngày, gấp ba lần mức lý tưởng của WHO, chỉ riêng từ nước uống. Nếu nước sâm không đường thì con số về đường gần như bằng không, nhưng vẫn còn chuyện tinh bột và chuyện bảo quản.
Vì thế nếu nhà anh chị thích uống nước sâm thường xuyên, thay đổi đáng làm nhất là nấu không đường hoặc rất ít đường. Vị nhạt ban đầu khó uống, nhưng sau vài tuần người ta thường thấy ly nước sâm ngọt quen thuộc lại quá ngọt.
So nhanh: nước lọc, nước sâm không đường, nước sâm có đường
Bảng so ba loại nước theo những tiêu chí liên quan tới việc uống hằng ngày.
| Tiêu chí | Nước lọc | Nước sâm không đường | Nước sâm có đường |
|---|---|---|---|
| Năng lượng | Không có | Ít, từ tinh bột | Nhiều hơn, tuỳ lượng đường |
| Để nhiệt độ phòng | Cả ngày trong bình sạch | Chỉ vài giờ | Chỉ vài giờ, chua nhanh hơn |
| Để ngăn mát | Lâu | Thường một đến hai ngày | Thường một đến hai ngày |
| Người tiểu đường | Phù hợp | Hỏi bác sĩ về lượng dùng | Nên tránh |
| Hợp với vai trò | Nguồn nước chính | Ly uống thêm trong ngày | Ly uống thỉnh thoảng |
Thời gian bảo quản trong bảng là mức thường gặp với nước sâm nấu sạch, đựng bình sạch, rót ra cốc chứ không uống thẳng từ bình. Luôn nhìn và ngửi trước khi uống.
Dòng "hợp với vai trò" là điểm chính của bảng. Nước lọc giữ vai nền vì nó không mang theo gì ngoài nước, để được lâu, ai cũng uống được. Nước sâm không đường đứng giữa: đủ nhẹ để có mặt mỗi ngày với người khoẻ, nhưng vẫn là thức uống nấu từ củ, cần cất lạnh và uống sớm. Nước sâm có đường thì nên xem như ly chè, ly nước ngọt, thỉnh thoảng mới dùng.
Nếu trong nhà có người tiểu đường hoặc trẻ nhỏ, cách gọn nhất là nấu chung một nồi không đường, mỗi người tự quyết định có thêm đường vào ly của mình hay không. Như vậy không ai phải uống theo khẩu vị của người khác, và nồi nước sâm cũng ít bị chua hơn.
Những dấu hiệu cho thấy mình đang uống nước sâm quá nhiều
Bình nước lọc trên bàn cả ngày không vơi. Đây là dấu hiệu đơn giản nhất: nước sâm đã chiếm chỗ nước lọc. Đặt lại bình nước lọc ở chỗ dễ thấy, nước sâm cất trong tủ lạnh, chỉ lấy ra khi đến giờ mình định uống.
Nấu nồi mới gần như mỗi ngày. Một gia đình ba bốn người mà ngày nào cũng hết một nồi nước sâm thì lượng mỗi người uống đã vượt xa vài ly nhỏ. Lúc này nên xem lại, nhất là khi nồi có đường.
Đầy bụng, đi ngoài phân lỏng, sôi bụng thường xuyên. Tinh bột và chất nhầy uống vào lượng lớn có thể làm bụng khó chịu ở một số người. Giảm lượng là cách thử đầu tiên; kéo dài thì đi khám.
Cân nặng tăng dần mà không rõ lý do. Nếu nước sâm có đường, vài lít mỗi tuần là một nguồn năng lượng đáng kể. Đổi sang không đường hoặc giảm số ly thường thấy rõ khác biệt sau một thời gian.
Thèm ngọt hơn trước. Uống đồ ngọt đều đặn làm vị giác quen với ngọt. Người quen nước sâm ngọt thường thấy nước lọc "nhạt nhẽo", vòng lặp này khiến nước lọc bị thay thế ngày càng nhiều.
Uống đều mỗi ngày trong thời gian dài: điều chưa biết
Dân gian quanh vùng trồng sâm Bố Chính dùng củ này theo mùa và theo dịp, nhiều nhất là nấu nước mát mùa hè, nấu chè, hầm canh. Không có truyền thống uống nước sâm thay nước lọc quanh năm. Về phía khoa học, các nghiên cứu về sâm Bố Chính còn ít, phần lớn trên động vật hoặc trong phòng thí nghiệm; chưa có dữ liệu đáng tin về việc người dùng mỗi ngày, liên tục nhiều tháng.
Chưa có dữ liệu không có nghĩa là nguy hiểm, nhưng cũng không cho phép nói "uống bao nhiêu cũng được". Cách hợp lý với một thực phẩm chưa được nghiên cứu nhiều là dùng như các thực phẩm khác: lượng vừa phải, có ngày dùng có ngày nghỉ, xen với đồ uống khác.
Cũng nên nhớ rằng mỗi người phản ứng khác nhau với cùng một thực phẩm. Có người uống mấy ly nước sâm một ngày vẫn thấy bình thường, có người chỉ một ly đặc đã đầy bụng. Một thực phẩm càng ít được nghiên cứu thì càng nên nghe cơ thể mình, bắt đầu ít, tăng chậm, và không lấy lượng người khác uống làm chuẩn cho mình.
Nếu muốn dùng đều đặn như một thói quen sức khoẻ, nhất là người cao tuổi hoặc người đang uống thuốc mạn tính, hãy nói với bác sĩ hoặc thầy thuốc. Mang theo gói sâm đang dùng khi đi khám để người khám biết rõ đó là gì, nấu thế nào, mỗi ngày bao nhiêu.
Cách để nước sâm có mặt mỗi ngày mà không thay nước lọc
Với người khoẻ muốn có ly nước sâm trong ngày, đây là một nhịp dễ làm:
- Nấu mỗi lần vừa đủ một hai ngày, không nấu cả nồi lớn để uống cả tuần.
- Nấu không đường. Ai cần ngọt thì thêm vào ly của mình lúc rót.
- Đổ ra chai nhỏ đúng một ly, mang đi làm một chai, phần còn lại để ngăn mát.
- Vẫn để bình nước lọc trên bàn làm việc, khát thì uống nước lọc trước.
- Dùng nước sâm ở thời điểm mình thích nhất, thường là sau bữa trưa hoặc chiều nóng.
- Mỗi tuần nghỉ vài hôm, thay bằng trà loãng, nước canh, nước ép rau củ ít ngọt.
- Có bất kỳ khó chịu nào kéo dài thì ngừng và hỏi bác sĩ.
Nhịp này giữ được cái ngon của nước sâm mà không biến nó thành nguồn đường hay nguồn tinh bột lớn trong ngày, đồng thời hạn chế chuyện uống phải nước đã để quá lâu.
Trường hợp đặc biệt: ngày nắng nóng, lao động ngoài trời
Ở Tây Nguyên mùa khô, hay khi làm vườn, phụ hồ, chạy xe giao hàng giữa trưa, cơ thể mất nhiều nước và muối qua mồ hôi. Lúc này nhiều người nghĩ ngay tới nước sâm mát. Nước sâm giúp uống ngon miệng hơn, nhưng không bù được muối. Người ra mồ hôi nhiều kéo dài vẫn cần nước lọc và, khi cần, dung dịch bù nước có điện giải theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Một sai lầm hay gặp là mang theo cả bình lớn nước sâm có đường ra công trường hoặc ra vườn, để dưới nắng cả buổi. Nước sâm ấm lên, chua dần mà người uống không để ý vì đang khát. Ra ngoài trời thì nên mang nước lọc làm chính, nước sâm chỉ một chai nhỏ để trong thùng giữ lạnh và uống sớm.
Nếu thấy chóng mặt, buồn nôn, da nóng khô, lú lẫn khi làm việc dưới nắng, đó có thể là dấu hiệu say nắng, cần vào chỗ mát và gọi cấp cứu khi nặng. Không ly nước nào, kể cả nước sâm, thay được xử trí y tế lúc đó.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi ngày uống bao nhiêu nước sâm là vừa?
Với người khoẻ, một đến hai ly nhỏ, mỗi ly khoảng 150 đến 200 ml, ít hoặc không đường, là mức hay gặp trong các gia đình quen dùng. Đây là kinh nghiệm ăn uống, không phải liều. Ai muốn dùng đều đặn lâu dài nên hỏi bác sĩ hoặc thầy thuốc.
Nước sâm không đường có thay nước lọc được không?
Vẫn không nên thay hẳn. Nước sâm không đường vẫn có tinh bột, chất nhầy và hỏng nhanh hơn nước lọc rất nhiều. Nó hợp làm một phần lượng nước uống, còn nước lọc nên là nguồn chính.
Người tiểu đường uống nước sâm thay nước được không?
Không nên. Người tiểu đường cần kiểm soát lượng đường và tinh bột, mà nước sâm, nhất là loại có đường, làm việc này khó hơn. Nếu muốn dùng, hãy hỏi bác sĩ điều trị về lượng và thời điểm, và chỉ dùng loại không đường.
Uống nhiều nước sâm có hại thận không?
Chưa có dữ liệu đáng tin về tác động của sâm Bố Chính lên thận khi dùng nhiều. Người có bệnh thận thường bị giới hạn cả lượng nước lẫn nhiều loại thực phẩm, vì vậy cần hỏi bác sĩ thận trước khi uống bất kỳ loại nước sâm nào thường xuyên.
Mang nước sâm đi làm để được bao lâu?
Để ở nhiệt độ phòng hay trong túi xách, nên uống trong vài giờ. Có bình giữ lạnh hoặc tủ lạnh ở cơ quan thì giữ được tới hết ngày. Về nhà còn thừa trong chai đã kề miệng uống thì đổ bỏ, không cất lại.
Trẻ em có nên uống nước sâm thay nước lọc không?
Không nên. Trẻ cần thói quen uống nước lọc, và đồ uống có đường làm trẻ quen vị ngọt, tăng nguy cơ sâu răng. Việc cho trẻ dùng sâm cần hỏi bác sĩ nhi; mục Dùng an toàn có bài riêng về trẻ nhỏ.