Khách ghé vùng hồ Tà Đùng muốn mua sâm Bố Chính mang về nên mua vào ngày cuối của chuyến đi, chọn dạng sâm hợp với quãng đường về, đóng củ tươi trong thùng thoáng có giấy lót và để lát khô trong túi kín, rồi xử lý ngay trong ngày về tới nhà. Làm vậy, củ tươi về tới thành phố vẫn còn chắc, lát khô không bị dập vụn hay hút ẩm trên đường.
Bài này viết cho người mua, không bàn lịch trình hay chỗ ở. Bên mình đi qua: chọn dạng sâm theo đường về, mua ở đâu quanh hồ và kiểm gì, giữ sâm thế nào trên xe máy, ô tô, xe khách, về nhà làm gì trước tiên, và vài điều nên giữ khi ghé vườn của người trồng.
Mua vào ngày cuối, không phải ngày đầu
Nhiều khách vừa tới đã ghé mua sâm vì sợ quên hoặc sợ hết hàng. Với lát khô thì không sao, nhưng với củ tươi, mỗi ngày nằm trong cốp xe, trong phòng nghỉ ấm là một ngày củ mất nước, có nguy cơ úng. Mua ngày đầu rồi mang theo suốt chuyến đi, về tới nhà củ đã héo.
Cách hợp lý là ngày đầu đi xem, hỏi giá, hỏi lịch đào củ; ngày cuối mới quay lại mua. Nếu ghé vườn, có thể nhờ chủ vườn đào củ vào sáng ngày về, lấy xong là lên đường. Củ mới đào, chưa rửa, còn đất khô bám vỏ là củ chịu đường tốt nhất.
Lát khô, bột, trà thì mua lúc nào tiện cũng được, nhưng nhớ để chỗ khô trong suốt chuyến đi. Vùng hồ có sương sớm và mùa mưa dài, túi để trong cốp xe ẩm hay để hở miệng trên bàn phòng nghỉ cả đêm có thể hút ẩm.
Một mẹo nhỏ: trước chuyến đi, ước sẵn nhà mình cần bao nhiêu củ tươi cho tuần đầu và bao nhiêu lát khô cho vài tuần sau đó, ghi vào điện thoại. Đứng trước rổ củ đẹp ở vườn, rất dễ mua quá tay; có sẵn con số thì mua đúng phần dùng được, phần còn lại để dành cho chuyến sau.
Chọn dạng sâm theo đường về
Quãng đường và phương tiện quyết định dạng sâm nào về tới nhà trong trạng thái tốt. Bảng dưới gợi ý theo tình huống thường gặp:
| Đường về | Dạng hợp nhất | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đi ô tô riêng, về trong ngày | Củ tươi, lát khô đều được | Củ tươi để trong thùng thoáng, tránh để sát chỗ nóng của cốp xe |
| Đi xe máy đường dài | Lát khô, bột, trà | Củ tươi bị nắng, gió, rung lắc; chỉ mua lượng nhỏ nếu muốn |
| Đi xe khách, xe ghép | Lát khô; củ tươi lượng vừa | Hành lý dưới gầm xe có thể nóng và bị đè; mang theo người phần dễ dập |
| Về rồi đi tiếp chặng xa hoặc bay | Lát khô, bột, trà | Củ tươi chặng dài dễ hỏng; quy định hành lý máy bay xem bài riêng trong mục sâm làm quà |
| Mua giúp người thân ở xa | Lát khô đóng túi kín | Gửi qua dịch vụ giao hàng an toàn hơn củ tươi |
Nếu không chắc, chọn lát khô. Lát khô tốt từ vùng hồ dùng cho hầu hết món nấu ở nhà, còn củ tươi là món "thưởng" của chuyến đi, nên ăn sớm trong vài ngày đầu khi về.
Mua ở đâu quanh hồ và kiểm gì
Tại vườn. Nơi có củ tươi mới nhất và được hỏi người trồng. Nên hẹn trước, xin xem cây và củ, mua củ đào trong ngày. Lát khô của vườn nhỏ thì kiểm độ khô, mùi như ở bất kỳ đâu.
Chợ xã, điểm bán của người dân. Được tự chọn từng củ, từng nắm lát. Đi buổi sáng để gặp hàng mới. Hỏi người bán là người trồng hay người gom hàng để biết nên hỏi gì tiếp.
Cửa hàng, điểm bán đặc sản quanh hồ. Tiện, có hàng đóng gói làm quà. Đọc nhãn: tên cơ sở, địa chỉ, ngày đóng gói, hạn dùng. Tên vùng trên túi không tự chứng minh nơi trồng; hỏi thêm nguồn hàng.
Kiểm như mọi nơi. Củ tươi: nhìn vỏ, bóp củ, cắt đầu rễ, ngửi. Lát khô: bẻ giòn, ngửi, xem đáy túi, tránh lát trắng tinh có mùi hắc. Ở vùng trồng không có nghĩa là bỏ qua bước kiểm.
Danh bạ doanh nghiệp của trang. Nếu muốn tìm cơ sở có đăng ký kinh doanh trên địa bàn xã Tà Đùng theo ngành nông sản, dược liệu, thương mại, anh chị có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang. Danh bạ chỉ liệt kê, không đánh giá chất lượng.
Giữ sâm trên đường về theo từng phương tiện
Ô tô riêng. Củ tươi để trong thùng xốp có khoét vài lỗ thoáng hoặc giỏ tre, mỗi củ bọc một lớp giấy sạch, không rửa. Đặt thùng trong khoang xe có điều hoà thay vì cốp sau nóng. Lát khô để nguyên túi kín, trong hộp cứng cho khỏi dập.
Xe máy. Hạn chế củ tươi. Nếu mua, để trong túi vải hoặc giỏ có lót giấy, đặt trong cốp xe hay balo, tránh treo ngoài nắng. Lát khô cho vào hộp nhựa cứng trong balo, không để túi mềm dưới sức đè.
Xe khách, xe ghép. Mang theo người phần lát khô và phần củ tươi lượng vừa, vì hành lý dưới gầm có thể nóng và bị đè. Hỏi nhà xe trước nếu mang thùng hàng lớn. Không để thùng củ tươi kín bưng nhiều giờ.
Không buộc kín túi ni lông với củ tươi. Đây là lỗi hay gặp nhất. Túi ni lông kín giữ hơi ẩm và nhiệt, chỉ vài giờ trên đường nóng là củ hấp hơi, nhớt và bắt đầu úng.
Đường đèo, nhiều dốc. Rung lắc làm lát mỏng vỡ vụn và củ tươi va đập. Chèn giấy hoặc khăn vào khoảng trống trong thùng, hộp cho hàng khỏi xê dịch.
Về tới nhà: làm gì trong ngày đầu
Những việc dưới đây quyết định sâm mua từ chuyến đi được dùng ngon hay phải bỏ:
- Mở thùng, túi ngay khi về. Ngửi trước, rồi kiểm từng củ tươi: bỏ riêng củ mềm, dập, có mùi chua.
- Củ tươi định dùng trong vài ngày: bọc giấy, để ngăn mát. Củ chưa dùng tới: sơ chế ngay, thái lát cấp đông từng phần, hoặc phơi sấy thành lát khô.
- Lát khô: bẻ thử vài lát. Nếu dẻo vì hút ẩm trên đường, sấy lại ở nhiệt thấp trước khi cất.
- Chia lát, bột vào lọ kín, ghi ngày mua và nơi mua.
- Giữ lại nhãn hoặc ghi chú về nơi mua, người bán, để lần sau mua lại đúng chỗ hoặc phản hồi nếu có vấn đề.
- Nấu một món nhỏ ngay trong tuần đầu khi củ còn tươi: nồi canh, nồi nước sâm.
Cách sơ chế, cấp đông, phơi sấy tại nhà có hướng dẫn chi tiết trong mục bảo quản và sơ chế tại nhà; cách nấu từng món ở mục món ăn và mục nước sâm của trang.
Khi ghé vườn của người trồng
Vườn sâm quanh hồ phần lớn là vườn của hộ gia đình, vừa là nơi làm việc vừa là sinh kế. Vài điều nhỏ giúp chuyến ghé thăm dễ chịu cho cả hai bên:
- Hẹn trước, đến đúng giờ, không ghé vào lúc nhà vườn đang bận việc đồng áng.
- Hỏi trước khi chụp ảnh người, nhà, vườn.
- Không tự ý hái hoa, nhổ cây, đào củ; không giẫm lên luống.
- Không mang đồ ăn, vật nuôi vào vườn khi chưa hỏi.
- Mặc cả vừa phải; với hàng nông sản tươi, giá của người trồng thường đã sát công sức.
- Nếu chỉ ghé xem mà không mua, nói rõ từ đầu và cảm ơn thời gian của chủ vườn.
Người trồng sâm quanh hồ thường sẵn lòng chỉ cho khách xem cây, nói chuyện về đất, về mùa đào, nếu khách đến với thái độ tôn trọng. Một cuộc trò chuyện như vậy giúp anh chị hiểu củ sâm mình mua hơn mọi tấm nhãn, và lần sau muốn mua lại cũng biết tìm đúng người.
Chuyện ghé thăm vườn sâm như một trải nghiệm, và nghề trồng sâm ở Tà Đùng, có ở trang tadungginseng.com. Ở đây chỉ bàn phần người mua.
Tình huống hay gặp trên đường về và cách xử lý
Trời mưa suốt chặng về. Mưa không làm hỏng sâm ngay, hơi ẩm mới là thứ đáng lo. Bọc thêm một lớp túi nilon bên ngoài hộp lát khô, nhưng đừng bọc kín thùng củ tươi; củ tươi cần thở. Nếu thùng củ bị ướt, lau khô bên ngoài ở chặng dừng đầu tiên và thay giấy lót nếu giấy đã thấm nước.
Xe nóng, phải đỗ lâu dưới nắng. Cốp xe đỗ nắng có thể nóng hơn nhiều so với trong khoang. Khi dừng ăn trưa, mang thùng củ tươi theo vào chỗ râm hoặc để trong khoang có che. Lát khô chịu nóng tốt hơn, nhưng túi để sát kính dưới nắng lâu có thể đọng hơi nước bên trong khi xe lạnh trở lại.
Củ bị dập trong lúc chất đồ. Củ dập không hỏng ngay nhưng chỗ dập sẽ thâm và úng trước. Tách riêng củ dập, ưu tiên nấu những củ này trong một hai ngày đầu khi về. Lần sau đặt thùng sâm lên trên cùng, không để đồ nặng đè.
Đường về dài hơn dự tính, phải nghỉ đêm dọc đường. Mở thùng củ tươi ra cho thoáng trong phòng nghỉ, để chỗ mát, không để sát máy sưởi hay dưới ánh đèn nóng. Sáng hôm sau kiểm nhanh, bỏ củ có mùi chua rồi đóng lại. Lát khô thì giữ nguyên túi kín, không mở ra xem.
Về tới nhà quá muộn, chưa kịp sơ chế. Mở thùng, trải củ ra giấy ở chỗ thoáng, mát qua đêm thay vì để nguyên trong thùng. Sáng hôm sau làm các bước kiểm và cất. Đừng nhét cả thùng còn đất vào tủ lạnh trong đêm; đất ẩm và hơi lạnh dễ làm củ đọng nước.
Mua giúp người thân: hỏi trước khi mua
Đi Tà Đùng, khách thường được nhờ "mua giúp ít sâm". Trước khi mua, hỏi người nhờ vài câu: dùng để nấu gì, nhà mấy người, có chỗ cất khô không, muốn củ tươi hay lát khô, có ai trong nhà đang mang thai, có bệnh hay đang dùng thuốc không. Câu cuối không phải để khuyên dùng hay không, mà để nhắc người nhận hỏi bác sĩ trước khi dùng đều.
Với người ở xa, lát khô đóng túi kín là lựa chọn an toàn. Mua kèm một tờ ghi chú ngắn: tên sâm Bố Chính, nơi mua, ngày mua, cách cất, cách nấu cơ bản. Người nhận sẽ không phải đoán.
Mua giúp nhiều nhà cùng lúc thì chia túi ngay từ lúc mua, mỗi nhà một túi có ghi tên, tránh việc về nhà mới mở túi lớn ra chia trong điều kiện không sạch, không khô. Nếu mua hàng xá, mang theo vài túi zip sạch để chia tại chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Mua sâm ở Tà Đùng có chắc là sâm trồng ở Tà Đùng không?
Không phải lúc nào cũng chắc, vì hàng có thể được gom từ nhiều nơi. Mua tại vườn, xem cây và củ đào tại chỗ là cách chắc nhất. Ở cửa hàng, đọc nhãn, hỏi nguồn và quét mã truy xuất nếu có.
Củ sâm tươi mang về thành phố giữ được bao lâu?
Củ mới đào, chưa rửa, đi đường thoáng mát và cất ngăn mát khi về thường giữ được vài ngày đến khoảng một tuần. Kiểm lại ngay khi về, dùng sớm, phần không dùng kịp thì sơ chế cấp đông hoặc phơi sấy.
Có nên rửa sạch củ sâm trước khi mang về cho gọn không?
Không nên. Củ đã rửa mất lớp đất khô bảo vệ, dễ hấp hơi và úng trên đường. Để nguyên đất khô bám vỏ, bọc giấy, về nhà mới rửa khi chuẩn bị nấu hoặc sơ chế.
Đi xe máy từ Tà Đùng về có nên mua củ tươi không?
Có thể mua lượng nhỏ nếu về trong ngày, để trong cốp hoặc balo, lót giấy, tránh nắng. Đi xe máy đường dài nhiều giờ thì nên ưu tiên lát khô, vì củ tươi chịu nắng gió và rung lắc kém.
Mang sâm lên máy bay có được không?
Sâm khô, sâm tươi lượng hợp lý thường mang được theo hành lý nội địa, nhưng quy định từng hãng và từng chặng có thể khác. Bài riêng trong mục sâm làm quà bàn kỹ chuyện mang lên máy bay và mang ra nước ngoài; nên kiểm quy định hiện hành của hãng trước chuyến bay.
Vườn sâm có cho khách tự đào củ không?
Tuỳ vườn. Phần lớn chủ vườn tự đào để không làm hỏng cây và củ bên cạnh. Nếu muốn trải nghiệm, hỏi trước và làm theo hướng dẫn của chủ vườn. Đừng tự ý đào khi chưa được phép.