Lượng sâm Bố Chính vừa cho một gia đình là lượng dùng hết trước khi sâm kịp xuống chất: củ tươi thường chỉ nên mua đủ cho vài ngày, lát khô đủ cho vài tuần đến vài tháng tuỳ nhà có chỗ cất khô ráo hay không, còn bột và trà túi lọc nên mua ít hơn nữa vì dễ hút ẩm sau khi mở. Con số cụ thể phụ thuộc vào việc nhà anh chị nấu sâm bao lâu một lần và nấu món gì, nên cách tốt nhất là tự tính theo thói quen của mình.
Bài này đưa ra cách tính đó, kèm phép tính ví dụ, những dấu hiệu cho thấy mình đang mua quá nhiều, và cách chia túi khi lỡ mua nhiều. Bài không bàn chuyện mỗi người nên dùng bao nhiêu sâm mỗi ngày; chuyện đó có bài riêng trong mục các dạng sâm và cách dùng, với nguyên tắc chung là dùng ở mức thực phẩm.
Vì sao mua nhiều một lần thường không lợi
Ai đi chợ cũng quen tâm lý mua nhiều cho đỡ đi lại, nhất là khi ghé vùng trồng hay gặp người bán quen. Nhưng sâm Bố Chính không phải hàng để lâu không sao. Củ tươi mất nước, héo, úng trong vài ngày đến một hai tuần tuỳ cách cất. Lát khô giàu tinh bột và chất nhầy, gặp mùa nồm, mùa mưa là hút ẩm, dẻo lại, rồi mốc. Bột còn hút ẩm nhanh hơn lát.
Một túi sâm lớn mở ra dùng dần trong nhiều tháng sẽ phải mở đóng hàng chục lần, mỗi lần một chút hơi ẩm lọt vào. Phần cuối túi thường là phần đáng lo nhất: lát dẻo, mùi kém, có khi phải bỏ. Tính ra, mua nhiều để được giá tốt hơn một chút nhưng bỏ đi một phần thì không còn lợi.
Ngoài ra, mua lượng vừa giúp anh chị đổi nguồn dễ hơn: nếu túi này không ưng, lần sau thử nơi khác, không bị kẹt với một túi lớn chất lượng kém. Với người mới dùng sâm, đây là lý do quan trọng để bắt đầu bằng lượng nhỏ.
Mỗi dạng sâm nên mua cho khoảng bao lâu
Bảng sau là khoảng thời gian gợi ý cho một lần mua, tính theo điều kiện cất giữ thường gặp trong gia đình. Nếu nhà anh chị cất tốt hơn hoặc kém hơn, điều chỉnh theo:
| Dạng sâm | Nên mua đủ dùng trong | Vì sao |
|---|---|---|
| Củ tươi | Vài ngày, tối đa khoảng một tuần nếu cất ngăn mát | Củ tiếp tục mất nước, dễ úng; muốn giữ lâu phải sơ chế cấp đông hoặc phơi |
| Lát khô, nhà có lọ kín, chỗ khô | Vài tuần đến vài tháng | Lát đủ khô, cất kín giữ được lâu, nhưng mỗi lần mở là một lần hút ẩm |
| Lát khô, nhà ẩm, mùa nồm | Vài tuần | Độ ẩm cao làm lát dẻo nhanh, dễ mốc dù đã cất lọ |
| Bột sâm | Vài tuần sau khi mở | Bột có diện tích tiếp xúc lớn, hút ẩm nhanh, dễ vón |
| Trà túi lọc | Theo hạn trên hộp, nhưng dùng sớm sau khi mở | Túi lọc nhỏ, mùi bay dần khi hộp đã mở |
| Hoa sâm khô | Vài tuần đến vài tháng | Hoa mỏng, dễ hút ẩm, dễ vụn |
Những khoảng thời gian này là thực tế thường gặp, không phải hạn dùng. Hạn trên nhãn và việc nhìn, ngửi trước mỗi lần dùng mới là thứ quyết định sâm còn dùng được hay không.
Tự tính lượng mua theo thói quen nấu của nhà mình
Cách tính dưới đây chỉ cần ba con số, anh chị tự ước theo thói quen của gia đình:
- Ước một lần nấu dùng bao nhiêu sâm. Lần đầu, cân hoặc đong bằng một chiếc chén quen tay, ghi lại. Mỗi món một lượng khác: nồi nước sâm cho cả nhà dùng nhiều hơn một nồi canh có vài lát.
- Ước một tuần nhà mình nấu món có sâm mấy lần. Đếm thật, không đếm theo dự định. Nhiều gia đình mua sâm với ý định nấu mỗi ngày, rồi thực tế chỉ nấu một hai lần mỗi tuần.
- Chọn khoảng thời gian muốn mua đủ dùng, theo bảng ở trên và theo điều kiện cất giữ của nhà mình.
- Nhân ba con số: lượng mỗi lần, số lần mỗi tuần, số tuần. Đó là lượng nên mua.
- Trừ đi phần còn trong nhà từ lần mua trước nếu vẫn còn tốt.
Ví dụ giả định: một gia đình nấu nước sâm mỗi tuần một lần, mỗi nồi dùng khoảng ba mươi gam lát khô, và nấu canh có sâm mỗi tuần một lần, mỗi nồi chừng mười gam. Mỗi tuần nhà này dùng khoảng bốn mươi gam. Nhà khô ráo, có lọ kín, muốn mua đủ dùng hai tháng, tức khoảng tám tuần: lượng nên mua là khoảng ba trăm hai mươi gam, làm tròn thành hai túi nhỏ thay vì một túi lớn. Các con số này chỉ để minh hoạ cách tính, không phải lượng khuyên dùng.
Củ tươi: mua theo bữa, không theo tháng
Củ sâm tươi là hàng mua theo bữa. Cách hợp lý nhất là mua đủ cho các món định nấu trong mấy ngày tới, rồi mua tiếp khi cần. Nếu ở xa nơi bán và muốn mua một lần cho lâu, anh chị cần tính trước việc sơ chế: rửa, cạo vỏ, thái lát rồi cấp đông từng phần nhỏ, hoặc tự phơi sấy thành lát khô. Cả hai cách đều tốn công, nên chỉ mua nhiều khi thật sự sẵn sàng làm.
Củ để ngăn mát tủ lạnh, bọc giấy, không rửa, thường giữ được vài ngày đến khoảng một tuần, tuỳ độ tươi lúc mua. Sau đó củ bắt đầu héo, nhầy ít đi, đầu rễ có thể mềm. Củ héo vẫn nấu nước được, nhưng không còn ngon để hầm, xào.
Một lỗi hay gặp: mua cả ký củ tươi về vì thấy rẻ, cất tủ lạnh, rồi bận không nấu, hai tuần sau phải bỏ phân nửa. Nếu biết mình bận, mua lát khô là lựa chọn đỡ phí hơn.
Lát khô: mua theo chỗ cất, không theo giá
Lượng lát khô nên mua phụ thuộc nhiều nhất vào chỗ cất trong nhà. Nhà ở vùng khô, có lọ thuỷ tinh kín, có tủ bếp không gần bồn rửa, bếp nấu, có thể mua cho vài tháng. Nhà ở miền Bắc vào mùa nồm, nhà gần sông, gần biển, căn hộ thiếu thông gió, thì nên mua cho vài tuần, kể cả khi người bán có giá tốt cho túi lớn.
Túi hút chân không còn nguyên giữ lát tốt hơn túi đã mở. Vì vậy, nếu muốn mua nhiều, chọn nhiều túi nhỏ hút chân không thay vì một túi lớn. Mở từng túi một, dùng hết rồi mới mở túi tiếp theo. Cách này giữ phần lớn số lát ở trạng thái tốt nhất cho tới lúc dùng.
Một gợi ý thực tế: lần đầu mua ở một nguồn mới, mua lượng đủ cho hai ba tuần. Nếu ưng chất lượng và thấy lát giữ tốt trong điều kiện nhà mình, lần sau tăng lên. Hiểu được nhà mình cất được bao lâu là thông tin quý hơn mọi lời khuyên chung.
Dấu hiệu nhà mình đang mua quá nhiều
Phần cuối túi lát thường dẻo, kém mùi. Nghĩa là lát đã hút ẩm trước khi kịp dùng hết. Lần sau mua ít hơn hoặc chia túi ngay khi mua về.
Phải bỏ củ tươi héo, úng. Bỏ một hai củ thỉnh thoảng là bình thường. Lần nào cũng bỏ là dấu hiệu mua quá tay so với tần suất nấu thật.
Bột sâm vón cục, phải đập ra mới dùng. Bột đã hút ẩm. Lần sau mua túi nhỏ hơn hoặc tự xay từ lát mỗi lần một ít.
Tủ bếp có nhiều túi sâm mở dở. Mỗi túi mở dở là một túi đang hút ẩm. Dồn về một lọ kín, dùng hết lọ cũ mới mở túi mới.
Mua theo cảm hứng mỗi lần đi chơi. Mỗi chuyến đi lại mang về vài túi, trong khi túi cũ chưa dùng hết. Ghi lại lượng còn trong nhà trước khi đi giúp tránh tình trạng này.
Nhà đông người, nhà ít người, nhà có người lớn tuổi: tính khác nhau ra sao
Nhà đông người, nấu nồi lớn. Mỗi lần nấu dùng nhiều sâm hơn, nên một túi hết nhanh và ít khi kịp hút ẩm. Nhà kiểu này có thể mua lát khô theo lượng lớn hơn, miễn là chia sẵn thành nhiều lọ. Củ tươi vẫn chỉ nên mua theo các bữa định nấu trong tuần.
Người sống một mình, ít nấu. Đây là trường hợp dễ mua thừa nhất. Một túi lát nhỏ có thể kéo dài nhiều tuần, đủ để hút ẩm nếu cất không kỹ. Nên chọn gói nhỏ nhất người bán có, hoặc trà túi lọc nếu chỉ uống thỉnh thoảng. Củ tươi chỉ mua khi chắc sẽ nấu ngay.
Nhà có người lớn tuổi dùng đều. Người lớn tuổi thường nấu nước sâm uống đều đặn, lượng dùng ổn định nên dễ tính. Có thể mua lát khô đủ vài tuần mỗi lần, để lọ trong tầm tay người dùng, ghi ngày mở lên nắp. Nếu người dùng đang chữa bệnh mạn tính hay uống thuốc hằng ngày, nên hỏi bác sĩ trước khi dùng sâm đều mỗi ngày.
Nhà có trẻ nhỏ. Sâm thường chỉ là một nguyên liệu trong món canh, món chè của cả nhà, nên lượng mua không thay đổi nhiều. Điều cần chú ý là cất lọ sâm, nhất là bột, ở chỗ trẻ không với tới, và không tự ý cho trẻ dùng sâm như một thứ bồi bổ riêng khi chưa hỏi bác sĩ nhi.
Nhà nấu sâm theo mùa. Có nhà chỉ nấu nước sâm vào những tháng nóng. Mua đủ cho mùa đó, đừng mua dư rồi để qua mùa mưa; lát khô cất qua mùa ẩm là lát dễ hỏng nhất.
Lỡ mua nhiều: chia túi và cất ngay trong ngày
Nếu anh chị đã mua nhiều hơn mức nên mua, đừng để nguyên túi lớn. Làm ngay trong ngày mua về:
- Kiểm lại độ khô: bẻ thử vài lát ở các phần khác nhau của túi. Lát dẻo thì sấy lại ở nhiệt thấp trước khi chia.
- Chia lát thành các phần nhỏ, mỗi phần đủ dùng một hai tuần, cho vào lọ thuỷ tinh hoặc túi zip dày, có gói hút ẩm nếu có.
- Ghi ngày chia lên từng lọ, túi.
- Cất phần dùng trước ở chỗ dễ lấy; các phần còn lại cất sâu trong tủ khô, tránh xa bếp, bồn rửa, cửa sổ hắt nắng.
- Củ tươi mua dư: sơ chế ngay, thái lát rồi cấp đông thành từng phần một lần nấu, hoặc phơi sấy theo hướng dẫn trong mục bảo quản tại nhà.
- Nếu vẫn thừa nhiều, chia bớt cho người thân dùng sớm thay vì để hỏng.
Chia túi tốn chừng mười lăm phút nhưng giữ được phần lớn số sâm ở trạng thái tốt, đỡ phí hơn nhiều so với để cả túi lớn mở đi mở lại suốt mấy tháng.
Câu hỏi thường gặp
Mua sâm lát khô theo ký có rẻ hơn mua túi nhỏ không?
Thường giá theo ký có thể tốt hơn, nhưng chỉ lợi nếu anh chị dùng hết trước khi lát xuống chất. Nếu nhà ẩm hoặc dùng không đều, nên mua túi nhỏ hút chân không, hoặc mua theo ký rồi chia nhỏ ngay khi về.
Người mới dùng sâm nên mua bao nhiêu lần đầu?
Nên mua lượng nhỏ, đủ nấu vài lần trong hai ba tuần, để thử vị, xem cơ thể có hợp không và xem lát giữ thế nào trong nhà mình. Nếu có bệnh, đang mang thai hay đang dùng thuốc, hỏi bác sĩ trước khi dùng đều.
Có nên mua sâm tươi về cấp đông để dùng dần không?
Có thể, nếu củ tươi tốt và anh chị sơ chế ngay: rửa, cạo vỏ, thái lát, chia phần nhỏ, cấp đông kín. Sâm cấp đông hợp nấu nước, hầm canh hơn là xào, vì rã đông thịt củ mềm đi. Nhớ ghi ngày lên túi.
Nhà ở miền Bắc mùa nồm thì cất sâm khô thế nào?
Mua lượng ít hơn, cất trong lọ thuỷ tinh kín có gói hút ẩm, để chỗ cao, khô, xa bếp và nhà tắm. Hạn chế mở lọ vào những ngày nồm nặng. Lát dẻo lại thì sấy lại ngay ở nhiệt thấp trước khi cất tiếp.
Mua sâm làm quà thì tính lượng thế nào?
Với quà, lượng không cần nhiều; một túi nhỏ đủ để người nhận nấu vài lần là vừa, kèm hướng dẫn cách dùng và cách cất. Quà quá nhiều dễ thành gánh nặng nếu người nhận không quen dùng sâm. Chi tiết có trong mục sâm làm quà.
Còn nửa túi sâm cũ có nên trộn với túi mới không?
Không nên. Dùng hết túi cũ trước nếu còn tốt; nếu đã dẻo, có mùi lạ hay mốc thì bỏ. Trộn chung làm lát mới nhiễm ẩm hoặc mốc từ lát cũ, và anh chị không còn biết lát nào mua khi nào.