Sâm Bố Chính bán ngoài thị trường ở dạng củ, lát khô, bột, trà là thực phẩm, không phải thuốc. Theo quy định hiện hành ở Việt Nam, thực phẩm không được quảng cáo là có tác dụng phòng, chữa bệnh; chỉ thuốc đã được Bộ Y tế cấp giấy đăng ký lưu hành mới được nói tới điều trị. Vì vậy mọi lời quảng cáo sâm Bố Chính "chữa tiểu đường", "đánh bay khối u", "thần dược tăng sinh lực" là vượt quá cả bằng chứng lẫn khuôn khổ pháp lý.
Không phải người bán nào cũng cố ý nói sai. Nhiều người chỉ nhắc lại những gì nghe được, chép lại bài trên mạng, hoặc mượn công dụng của nhân sâm gán sang. Nhưng người mua là người chịu thiệt nếu tin: tốn tiền mua giá cao, và nguy hiểm hơn là trì hoãn chữa bệnh.
Bài này giải thích vì sao sâm không được gọi là thuốc, ba nhóm sản phẩm thường bị trộn lẫn, những câu chữ cho thấy quảng cáo quá đà, cách kiểm một lời nói về công dụng trong năm phút, và anh chị nên làm gì khi thấy quảng cáo sai.
Vì sao sâm Bố Chính không gọi được là thuốc
Một chất được gọi là thuốc khi đã đi qua một quy trình chứng minh: xác định thành phần, liều, độ ổn định, rồi thử nghiệm trên người để thấy nó có tác dụng điều trị một bệnh cụ thể, với tác dụng phụ ở mức chấp nhận được. Hồ sơ đó được cơ quan quản lý dược xem xét trước khi cấp phép lưu hành. Thuốc cổ truyền, thuốc dược liệu cũng phải có hồ sơ và giấy phép riêng, dù yêu cầu có khác thuốc hoá dược.
Sâm Bố Chính có lịch sử dùng trong dân gian và có trong sách dược liệu như một vị dùng phối hợp. Nhưng như sách Đỗ Tất Lợi ghi, phần tác dụng dược lý của nó chưa được nghiên cứu đầy đủ; những công trình sau này chủ yếu về hình thái, thành phần, nhân giống và thử nghiệm sơ bộ. Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào cho thấy nó điều trị được một bệnh cụ thể.
Ranh giới giữa thực phẩm và thuốc không phải chuyện chữ nghĩa. Thuốc có liều, có chỉ định, có chống chỉ định, có người chịu trách nhiệm theo dõi. Thực phẩm thì người dùng tự chọn, tự ăn theo khẩu vị. Khi một gói sâm được bán như thực phẩm mà quảng cáo như thuốc, người mua nhận phần rủi ro của thuốc mà không có phần bảo vệ của thuốc.
Một thầy thuốc cổ truyền có chuyên môn vẫn có thể dùng sâm Bố Chính như một vị trong bài thuốc kê cho người bệnh của mình; đó là việc của hành nghề y dược cổ truyền, có trách nhiệm và theo dõi. Còn gói sâm lát bán ở chợ, cửa hàng hay trên mạng là thực phẩm, và chỉ được nói về nó như thực phẩm.
Ba nhóm sản phẩm hay bị trộn lẫn
Sản phẩm có sâm Bố Chính có thể thuộc một trong ba nhóm dưới đây. Mỗi nhóm có quy định khác nhau về những gì được phép ghi và quảng cáo. Chi tiết pháp lý thay đổi theo thời gian, anh chị nên kiểm văn bản hiện hành khi cần.
| Nhóm | Ví dụ dạng sâm | Được nói gì | Không được nói gì |
|---|---|---|---|
| Thực phẩm thông thường | Củ tươi, lát khô, bột, trà túi lọc, mứt | Nguồn gốc, cách dùng trong nấu ăn, pha uống, bảo quản | Phòng, chữa, điều trị bệnh |
| Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ | Viên, cao, gói pha có công bố sản phẩm | Hỗ trợ theo nội dung đã công bố, kèm câu bắt buộc rằng sản phẩm không phải là thuốc | Chữa bệnh, thay thuốc, gây hiểu nhầm là thuốc |
| Thuốc dược liệu, thuốc cổ truyền | Chế phẩm có số đăng ký thuốc | Chỉ định, liều dùng theo hồ sơ được duyệt | Vượt chỉ định đã được cấp phép |
Phần lớn sâm Tà Đùng tới tay người dùng thuộc nhóm đầu tiên. Khi thấy một gói lát khô ghi "hỗ trợ điều trị tiểu đường, huyết áp", đó là dấu hiệu nhãn đang vượt quá nhóm của nó. Với nhóm thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, quy định hiện hành yêu cầu quảng cáo phải có câu "Thực phẩm này không phải là thuốc, không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh".
Những câu chữ cho thấy quảng cáo đi quá xa
Không cần là chuyên gia để nhận ra quảng cáo quá đà. Những cụm từ dưới đây, nếu xuất hiện trên bài bán sâm Bố Chính, là lý do để dừng lại nghi ngờ:
- "Thần dược", "thần kỳ", "kỳ diệu", "trị bách bệnh": không có thứ gì chữa được mọi bệnh, và chữ "thần" là chữ quảng cáo, không phải chữ khoa học.
- "Chữa dứt điểm", "khỏi hẳn", "không tái phát": ngay cả thuốc đã được cấp phép cũng hiếm khi được nói như vậy.
- "Thay thế thuốc", "không cần uống thuốc nữa": đây là câu nguy hiểm nhất, có thể khiến người bệnh bỏ điều trị.
- "Không có tác dụng phụ", "an toàn tuyệt đối": không có thứ gì đưa vào cơ thể mà an toàn tuyệt đối với mọi người.
- "Hạ đường huyết", "đánh tan mỡ máu", "đẩy lùi ung thư" gắn với sâm Bố Chính: chưa có dữ liệu trên người cho những điều này.
- "Bổ ngang nhân sâm", "nhân sâm của người Việt": hai cây khác họ, khác thành phần.
- "Bác sĩ khuyên dùng", "chuyên gia xác nhận" mà không có tên, nơi công tác kiểm chứng được; hoặc ảnh người mặc áo blouse không rõ là ai.
- "Hàng tiến vua", "bí truyền", "củ trăm năm": những câu chuyện tạo cảm giác quý hiếm để biện minh cho giá cao.
- "Chỉ hôm nay giảm giá", "còn vài suất cuối": kỹ thuật thúc ép mua nhanh trước khi kịp suy nghĩ.
Một bài bán hàng có vài câu như vậy không có nghĩa sâm trong gói đó là giả hay xấu; nó có nghĩa là lời của người bán không đáng tin, và anh chị cần tự kiểm nguồn gốc, chất lượng bằng cách khác. Cách chọn mua và đọc nhãn có trong danh mục Chọn mua sâm Tà Đùng của trang.
Kiểm một lời nói về công dụng trong năm phút
Khi gặp một khẳng định cụ thể, ví dụ "sâm Bố Chính giúp hạ đường huyết", anh chị có thể tự kiểm theo các bước sau, không cần chuyên môn sâu.
- Hỏi: ai nói? Người bán, một trang tin tổng hợp, hay một cơ quan y tế, trường đại học, viện nghiên cứu có tên.
- Tìm nguồn gốc: bài có dẫn nghiên cứu cụ thể không, tên công trình, nơi công bố, năm. Không có nguồn thì coi như lời kể.
- Xem đối tượng nghiên cứu: trên người, trên động vật hay trong ống nghiệm. Chỉ kết quả trên người mới nói được gì về người.
- Xem cây được nghiên cứu: đúng sâm Bố Chính (Abelmoschus sagittifolius) hay là nhân sâm, đậu bắp, một loại "sâm" khác.
- Xem dạng dùng: chiết xuất đậm đặc liều cao hay củ sâm nấu ăn bình thường. Kết quả của dạng này không chuyển sang dạng kia.
- Đối chiếu với nguồn trung lập: sách dược liệu, trang của cơ quan y tế, hoặc hỏi thẳng bác sĩ, dược sĩ khi đi khám.
Ví dụ với lời "hạ đường huyết": đậu bắp, cây cùng chi với sâm Bố Chính, có một số nghiên cứu về đường huyết, phần lớn trên động vật và một số thử nghiệm nhỏ, kết quả chưa đủ để thành khuyến nghị điều trị. Và kết quả của đậu bắp không phải kết quả của sâm Bố Chính. Đi qua sáu bước, lời "hạ đường huyết" rơi về đúng chỗ của nó: một giả thuyết, chưa phải công dụng.
Cái hại thật của quảng cáo quá đà
Cái hại dễ thấy nhất là tiền: một gói sâm được kể như thần dược có thể bị bán với giá cao hơn nhiều so với giá trị của một nguyên liệu thực phẩm. Nhưng cái hại nghiêm trọng hơn là sức khoẻ. Người bệnh đái tháo đường tin sâm hạ đường huyết rồi giảm thuốc có thể bị tăng đường huyết nặng. Người có khối u tin sâm "đẩy lùi" rồi trì hoãn điều trị có thể bỏ lỡ thời điểm chữa được.
Cái hại thứ ba ít ai nghĩ tới là với chính cây sâm và người trồng. Khi lời quảng cáo thổi phồng, người mua kỳ vọng sai, dùng không thấy "thần kỳ" thì quay ra cho rằng sâm Bố Chính là đồ vô dụng, hoặc người bán toàn lừa đảo. Những nhà vườn trồng sâm tử tế quanh hồ Tà Đùng và ở các vùng khác chịu thiệt theo, dù họ chưa bao giờ nói quá.
Còn một kiểu hại nữa: quảng cáo quá đà làm người mua bỏ qua những câu hỏi thật sự quan trọng. Khi tâm trí đã bị cuốn vào chuyện "chữa được gì", người ta quên hỏi củ sâm trồng ở đâu, có sạch không, có bị xông lưu huỳnh không, đã mốc chưa. Trong khi đó, một gói lát khô bảo quản kém hay sơ chế ẩu mới là rủi ro sức khoẻ có thật, dễ gặp hơn nhiều so với bất kỳ "tác dụng thần kỳ" nào.
Bên mình chọn nói thẳng giới hạn của sâm vì nghĩ đó là cách bền nhất để người dùng tin và quay lại: sâm Bố Chính là một nguyên liệu ngon, dễ chịu, có lịch sử dùng lâu đời, đáng có trong bếp và làm quà. Nó không cần được biến thành thuốc mới có giá trị.
Thấy quảng cáo sai thì làm gì
Với chính mình và người thân, việc đầu tiên là không mua theo lời hứa chữa bệnh, và nhắc người lớn tuổi trong nhà, vốn là nhóm hay bị nhắm tới qua các buổi hội thảo tặng quà, các cuộc gọi tư vấn sức khoẻ, các video phát trực tiếp. Nếu ông bà đã lỡ mua, đừng trách; ngồi lại với ông bà, xem ông bà có đang bớt hay bỏ thuốc nào không và báo bác sĩ.
Với người bán trên mạng xã hội hay sàn thương mại điện tử, anh chị có thể dùng chức năng báo cáo nội dung của nền tảng cho những bài quảng cáo thực phẩm như thuốc chữa bệnh. Với quảng cáo vi phạm rõ ràng, cơ quan quản lý an toàn thực phẩm và quản lý thị trường ở địa phương là nơi tiếp nhận phản ánh. Cách gửi phản ánh cụ thể nên tra trên cổng thông tin chính thức của cơ quan đó.
Với người bán mà mình quen, như một nhà vườn hay một cửa hàng nhỏ, đôi khi một câu góp ý nhẹ nhàng có tác dụng hơn: nhiều người chỉ chép lại bài trên mạng mà không biết là sai quy định. Một gói sâm ghi rõ nơi trồng, ngày sơ chế, cách dùng nấu ăn, hạn dùng, không hứa chữa bệnh là gói sâm đáng tin hơn mọi lời quảng cáo hoa mỹ.
Câu hỏi thường gặp
Sâm Bố Chính có số đăng ký thuốc không?
Sâm Bố Chính dạng củ, lát, bột, trà bán phổ biến là thực phẩm, không có số đăng ký thuốc. Nếu một chế phẩm có sâm Bố Chính được đăng ký là thuốc dược liệu, trên bao bì sẽ có số đăng ký và chỉ định theo hồ sơ được duyệt. Gói sâm thông thường không thuộc trường hợp này.
Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ có sâm Bố Chính có tốt hơn sâm lát không?
Không nhất thiết. Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ là một nhóm quản lý riêng, có công bố sản phẩm, nhưng vẫn không phải thuốc và không được quảng cáo chữa bệnh. Hiệu quả của nó không được chứng minh như thuốc. Chọn sản phẩm nào nên dựa trên nguồn gốc rõ ràng và nhu cầu dùng thực tế.
Người bán nói "nhiều người dùng đã khỏi bệnh" thì có tin được không?
Lời kể của người dùng không phải bằng chứng. Người khỏi bệnh có thể nhờ thuốc đang dùng song song, nhờ bệnh tự lui, hoặc chỉ là cảm nhận chủ quan. Những người dùng không thấy gì thường không lên tiếng. Chỉ thử nghiệm có nhóm so sánh mới tách được tác dụng thật.
Sâm Bố Chính có chữa được tiểu đường không?
Không có bằng chứng sâm Bố Chính chữa hay kiểm soát được đái tháo đường. Củ còn chứa tinh bột, và món sâm thường có đường. Người bệnh đái tháo đường tuyệt đối không giảm hay bỏ thuốc để thay bằng sâm; nếu muốn dùng sâm như món ăn, hỏi bác sĩ cách tính vào khẩu phần.
Có nên tin bài báo viết "nghiên cứu chứng minh sâm Bố Chính chống ung thư"?
Nên đọc kỹ xem nghiên cứu đó làm trên gì. Phần lớn các kết quả kiểu này, nếu có, là thử chiết xuất trên tế bào trong ống nghiệm hoặc trên động vật. Rất nhiều chất diệt được tế bào ung thư trong ống nghiệm nhưng không có tác dụng hoặc độc khi dùng trên người.
Mua sâm Tà Đùng thì nên hỏi người bán những gì thay vì hỏi công dụng?
Nên hỏi sâm trồng ở đâu, thu hoạch khi nào, sơ chế ra sao, có xông lưu huỳnh không, bảo quản thế nào, hạn dùng bao lâu, cơ sở nào đóng gói. Những câu này cho biết chất lượng thật của gói sâm, còn câu hỏi về công dụng chữa bệnh thì người bán không có thẩm quyền trả lời.