Có cơ sở để tin sâm Bố Chính giúp đi ngoài dễ hơn một chút với người táo bón nhẹ: sách dược liệu ghi dân gian dùng nó cho táo bón, và chất nhầy chiếm phần lớn trong củ hoạt động giống chất xơ hoà tan, giữ nước làm phân mềm. Nhưng chưa có thử nghiệm nào trên người cho riêng cây này, và với táo bón kéo dài, việc ăn đủ rau, uống đủ nước, vận động và đi khám khi có dấu hiệu bất thường quan trọng hơn nhiều.
Về "lợi tiểu", một số thầy lang xưa cho là sâm có tác dụng này. Trên thực tế, mọi đồ uống đều làm tăng lượng nước tiểu theo lượng nước uống vào; chưa có bằng chứng sâm Bố Chính có tác dụng lợi tiểu riêng như một vị thuốc.
Bài này giải thích chất nhầy làm gì trong ruột, ai có thể được lợi, ai dễ bị đầy bụng, cách dùng sâm trong bữa ăn của người hay táo bón, những dấu hiệu táo bón phải đi khám, và hiểu đúng chuyện "lợi tiểu".
Chất nhầy làm gì trong ruột
Chất xơ trong thức ăn chia làm hai nhóm lớn. Chất xơ không hoà tan, như vỏ hạt, xơ rau già, đi qua ruột gần như nguyên vẹn, làm tăng khối lượng phân và kích thích ruột co bóp. Chất xơ hoà tan, như chất nhầy, pectin, gôm, gặp nước thì nở thành gel, giữ nước lại trong lòng ruột, làm phân mềm và dễ đi hơn. Một phần chất xơ hoà tan còn được vi khuẩn ở ruột già lên men.
Chất nhầy của sâm Bố Chính thuộc nhóm thứ hai. Theo sách Đỗ Tất Lợi, nó chiếm khoảng ba mươi lăm đến bốn mươi phần trăm trong rễ. Khi nấu hay hãm, chất nhầy tan ra làm nước sánh; khi ăn cả lát, phần nhầy còn trong lát tiếp tục nở trong ruột. Cơ chế này giống với cơ chế của vỏ hạt mã đề (psyllium), một chất xơ hoà tan đã được nghiên cứu khá nhiều và được dùng rộng rãi để hỗ trợ táo bón ở nhiều nước.
Cần giữ đúng mức: giống về cơ chế không có nghĩa giống về hiệu quả. Psyllium được dùng với lượng đã chuẩn hoá, sâm thì không; lượng chất nhầy trong một bát chè sâm khác nhau tuỳ củ, tuỳ cách nấu. Cho nên có thể kỳ vọng sâm góp một phần vào việc đi ngoài dễ hơn, chứ không thể coi nó là thuốc nhuận tràng có liều.
Ai có thể được lợi, ai dễ bị khó chịu
Chất xơ hoà tan có ích với nhiều người nhưng không hợp với tất cả. Bảng dưới gom những trường hợp hay gặp, không thay lời khuyên của bác sĩ.
| Người dùng | Có thể thấy gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Táo bón nhẹ do ăn ít rau, uống ít nước | Phân mềm hơn, đi dễ hơn khi kèm uống đủ nước | Thêm rau, nước mới là phần chính |
| Người cao tuổi ít vận động | Có thể đỡ một phần | Uống đủ nước; chất xơ mà thiếu nước có thể làm táo bón nặng hơn |
| Mẹ sau sinh hay táo bón | Món canh, chè sâm nhiều nước dễ ăn | Hỏi bác sĩ nếu đang cho con bú và định dùng đều |
| Người hội chứng ruột kích thích | Có người dễ chịu, có người đầy hơi | Thử lượng rất nhỏ, theo dõi; hỏi bác sĩ tiêu hoá |
| Người đang tiêu chảy | Không nên dùng thêm | Ưu tiên bù nước, đi khám nếu kéo dài |
| Người đang uống thuốc điều trị | Chất nhầy có thể làm chậm hấp thu thuốc | Uống cách xa giờ thuốc, hỏi dược sĩ |
Điểm chung của mọi dòng: chất xơ hoà tan chỉ phát huy khi có đủ nước. Ăn lát sâm khô mà uống ít nước, hoặc dùng bột sâm khô pha đặc, có thể làm khối gel đặc lại trong ruột và gây khó chịu.
Dùng sâm trong bữa ăn của người hay táo bón
Cách dưới đây đặt sâm vào đúng vai: một phần của chế độ ăn giàu chất xơ và nước, không phải thuốc uống riêng.
- Bắt đầu ít: vài lát sâm khô cho một nồi chè hay canh của cả nhà, ăn một bát trong ngày. Tăng dần trong một hai tuần nếu thấy hợp.
- Ăn cả lát sau khi nấu mềm thay vì chỉ uống nước, để giữ phần chất nhầy còn trong lát.
- Kết hợp với rau, trái cây giàu chất xơ có sẵn ở địa phương: rau lang, rau muống, mồng tơi, đu đủ chín, chuối, thanh long.
- Uống thêm nước lọc đều trong ngày. Đây là bước hay bị quên nhất và cũng quan trọng nhất.
- Đi bộ hoặc vận động nhẹ sau bữa ăn; vận động giúp ruột co bóp.
- Tập đi vệ sinh vào một giờ cố định, thường là sau bữa sáng, không nhịn khi có nhu cầu.
- Theo dõi một hai tuần. Nếu đầy hơi, đau bụng, đi lỏng thì giảm lượng; nếu không cải thiện gì sau khi đã làm đủ các bước trên, đi khám.
Ăn sâm đơn thuần mà không thay đổi lượng rau, nước và vận động hiếm khi giải quyết được táo bón kéo dài. Theo nhiều khuyến nghị dinh dưỡng, người trưởng thành nên ăn khoảng hai mươi lăm gam chất xơ mỗi ngày từ nhiều nguồn; phần lớn người ăn ít hơn con số này khá nhiều.
Những hiểu lầm hay gặp về táo bón và đồ "mát"
"Phải đi ngoài mỗi ngày mới là bình thường." Nhịp đi ngoài khác nhau nhiều giữa người với người. Các tài liệu y khoa thường coi từ khoảng ba lần mỗi tuần tới ba lần mỗi ngày là trong giới hạn bình thường. Điều đáng để ý là phân cứng, phải rặn nhiều, cảm giác đi không hết, hoặc thay đổi so với nhịp quen thuộc của chính mình.
"Uống nước mát, đồ mát là hết táo bón." Cái giúp là nước và chất xơ trong món đó, không phải "tính mát". Một ly nước sâm loãng không có bao nhiêu chất xơ; ăn cả lát sâm, cộng với rau và trái cây, mới đưa được chất xơ vào ruột.
"Ăn thật nhiều chất xơ là chắc khỏi." Tăng chất xơ quá nhanh, nhất là khi uống ít nước, có thể gây đầy hơi, đau bụng, thậm chí táo bón nặng hơn. Tăng từ từ trong vài tuần và uống đủ nước mới là cách đúng.
"Thuốc nhuận tràng mua ở hiệu thuốc dùng lâu cũng không sao." Một số loại thuốc nhuận tràng kích thích dùng kéo dài không có chỉ dẫn có thể gây rối loạn muối khoáng và làm ruột phụ thuộc. Táo bón cần dùng thuốc thường xuyên nên được bác sĩ đánh giá và chọn loại phù hợp.
"Táo bón chỉ là chuyện nhỏ." Phần lớn đúng là chuyện nhỏ, nhưng táo bón kèm các dấu hiệu báo động đã nói ở trên thì không. Người lớn tuổi mới bị táo bón, khác hẳn nhịp quen, nên được khám thay vì chỉ đổi món.
Táo bón kiểu nào phải đi khám
Táo bón thỉnh thoảng vài ngày khi đi xa, đổi bữa, ăn ít rau là chuyện thường. Nhưng một số dấu hiệu cho thấy cần bác sĩ xem chứ không chỉ là chuyện ăn uống: đi ngoài ra máu hay phân đen, sụt cân không rõ lý do, đau bụng nhiều hoặc chướng bụng kèm nôn, thay đổi thói quen đi ngoài kéo dài ở người từ năm mươi tuổi trở lên, thiếu máu, hoặc táo bón xen kẽ tiêu chảy kéo dài.
Những dấu hiệu này có thể liên quan tới bệnh đại tràng, trong đó có polyp và ung thư đại trực tràng, vốn chữa được tốt nếu phát hiện sớm. Trong gia đình có người từng bị ung thư đại trực tràng thì càng nên hỏi bác sĩ về việc tầm soát. Không có món ăn nào, kể cả sâm, thay được bước này.
Táo bón cũng có thể do thuốc: một số thuốc giảm đau, thuốc bổ sung sắt, canxi, thuốc chống trầm cảm, thuốc huyết áp nhóm chẹn kênh canxi. Người mới bắt đầu thuốc mới mà bị táo bón nên báo bác sĩ hoặc dược sĩ thay vì tự xử lý. Suy giáp, đái tháo đường cũng là nguyên nhân gặp ở người lớn tuổi.
Đầy bụng, khó tiêu sau khi ăn sâm: vì sao và làm gì
Một số người kể ăn chè sâm hay uống nước sâm đặc thấy đầy bụng, ợ hơi, có người đi ngoài lỏng. Có ba lý do thường gặp. Thứ nhất là lượng: chất nhầy và tinh bột nhiều trong một lần ăn làm dạ dày chậm làm trống và ruột tăng lên men. Thứ hai là thay đổi đột ngột: ruột chưa quen với lượng chất xơ hoà tan lớn sinh hơi trong những ngày đầu. Thứ ba là món nấu kèm nhiều đường, đậu, nước cốt dừa.
Cách xử lý đơn giản là giảm lượng, ăn sâm nấu loãng thay vì đặc, ăn sau bữa thay vì lúc đói, và tăng dần trong vài tuần nếu muốn dùng thường xuyên. Nấu kỹ cho lát mềm cũng giúp dễ tiêu hơn. Nếu đã giảm mà vẫn khó chịu, có lẽ cơ thể mình không hợp, và không có lý do gì phải cố.
Người có bệnh dạ dày, đại tràng mạn tính, người vừa mổ bụng, người có tiền sử tắc ruột không nên tự thêm thực phẩm nhiều chất xơ hoà tan với lượng lớn mà không hỏi bác sĩ. Những trường hợp này hiếm, nhưng hậu quả nếu xảy ra thì nặng.
"Lợi tiểu": hiểu cho đúng
Sách Đỗ Tất Lợi ghi một số thầy lang cho rằng sâm Bố Chính có tác dụng lợi tiểu. Đó là ghi nhận ý kiến trong hệ cổ truyền, chưa được kiểm chứng. Trong y học hiện đại, "thuốc lợi tiểu" là nhóm thuốc làm thận thải thêm muối và nước, dùng trong tăng huyết áp, suy tim, phù; chúng có tác dụng mạnh và cần bác sĩ kê, theo dõi.
Khi người ta uống nước sâm và thấy đi tiểu nhiều hơn, lý do đơn giản là uống thêm nước. Một ly nước lọc cũng làm vậy. Chưa có dữ liệu nào cho thấy sâm Bố Chính làm thận thải nước nhiều hơn so với cùng lượng nước lọc.
Ở vùng hồ Tà Đùng cũng như nhiều vùng quê khác, hay gặp lời truyền rằng uống nước sâm, nước rễ cỏ "cho mát thận, lợi tiểu" giúp tan sỏi. Không có bằng chứng cho điều đó với sâm Bố Chính. Uống đủ nước nói chung đúng là có ích cho người từng bị sỏi thận, nhưng lượng nước và chế độ ăn nên theo bác sĩ dặn sau khi đã biết loại sỏi.
Vì vậy, không dùng nước sâm với ý định "lợi tiểu" để giảm phù, hạ huyết áp hay chữa sỏi thận. Phù chân, phù mặt có thể là dấu hiệu bệnh tim, thận, gan cần khám. Người đang dùng thuốc lợi tiểu theo đơn mà uống thêm nhiều nước sâm nên hỏi bác sĩ về lượng nước phù hợp, vì một số bệnh cần giới hạn nước.
Câu hỏi thường gặp
Ăn lát sâm khô sống có nhuận tràng hơn nấu không?
Không nên ăn lát sâm khô sống với lượng nhiều. Lát khô sẽ hút nước và nở ra trong dạ dày, ruột; nếu uống ít nước có thể gây khó chịu. Nấu hoặc hãm cho lát mềm, ăn cả lát và uống thêm nước là cách an toàn hơn để nhận phần chất nhầy.
Bột sâm Bố Chính pha nước có dùng như chất xơ được không?
Bột sâm có chất nhầy và có thể pha uống, nhưng lượng chất xơ không được chuẩn hoá như các sản phẩm chất xơ bán ở hiệu thuốc. Nếu pha, nên pha loãng, khuấy đều, uống ngay với nhiều nước. Người đang dùng thuốc nên uống cách xa giờ thuốc.
Trẻ em táo bón ăn chè sâm được không?
Trẻ lớn có thể ăn một ít chè sâm nấu loãng như món tráng miệng. Nhưng táo bón ở trẻ cần được giải quyết bằng chế độ ăn đủ rau, trái cây, nước, tập thói quen đi vệ sinh và khám bác sĩ nhi nếu kéo dài, đau khi đi ngoài hay có máu.
Uống nước sâm có làm sạch ruột, thải độc không?
Không. Khái niệm "thải độc ruột" bằng đồ uống không có cơ sở y học. Ruột và gan, thận tự làm việc thải chất thừa mỗi ngày. Chất xơ hoà tan giúp phân mềm và nuôi vi khuẩn có lợi, nhưng không "rửa" ruột hay loại bỏ độc tố theo nghĩa quảng cáo.
Người già táo bón lâu năm có nên dùng sâm thay thuốc nhuận tràng không?
Không nên tự thay. Nếu đang dùng thuốc nhuận tràng theo bác sĩ, hãy hỏi lại trước khi đổi. Sâm có thể là một phần trong bữa ăn giàu chất xơ, nhưng táo bón lâu năm ở người già cần được đánh giá nguyên nhân, xem lại các thuốc đang dùng và lượng nước uống.
Ăn sâm bị đi ngoài lỏng có sao không?
Thường do ăn nhiều chất nhầy một lúc. Ngừng hoặc giảm lượng, uống đủ nước, thường sẽ hết trong một hai ngày. Nếu đi lỏng nhiều lần, có máu, sốt, đau bụng nhiều hay kéo dài, cần đi khám vì có thể do nguyên nhân khác như nhiễm khuẩn.