Trà hoa sâm Bố Chính pha từ hoa khô của cây sâm: khoảng 3–4 bông khô (chừng 2–3 g) cho một ly 250 ml nước sôi để nguội còn 85–90°C, ủ 5–7 phút là uống được. Nước có màu ửng hồng hoặc vàng nhạt tuỳ lượng hoa và độ khô, vị dịu, hơi trơn, mùi rất nhẹ. Khác với trà lát củ, trà hoa ra vị nhanh, ít sánh hơn và hợp uống nóng lẫn lạnh.
Hoa sâm là phần ít được biết hơn củ. Ở vùng trồng, một số nhà phơi hoa để pha nước uống trong nhà; đây là cách dùng dân gian, tài liệu về thành phần hoá học của hoa còn rất ít. Bài này chỉ nói chuyện người dùng: kiểm hoa trước khi pha, pha một ly và một ấm, phối với lát sâm, lá dứa, mật ong, làm ly lạnh, và những ai nên dè dặt. Chuyện cây ra hoa lúc nào, ngắm hoa ở vườn thuộc trang về nghề trồng sâm Tà Đùng.
Trà hoa và trà lát củ khác nhau ở đâu
Củ sâm là phần cây tích chất dự trữ, nhiều chất nhầy, cứng, cần thời gian và nhiệt để ra vị. Hoa là phần mỏng, mềm, đã phơi khô thì giòn; ngâm vào nước nóng vài phút là cánh hoa mềm ra và nhả màu, nhả vị. Vì vậy trà hoa không cần đun, không cần ủ lâu, và gần như không nhớt như trà củ.
Vị của trà hoa nhạt hơn trà củ, có người tả là mát, thanh, hơi chua rất nhẹ ở hậu; có người thấy gần như không vị, chỉ có màu đẹp. Điều đó tuỳ hoa hái lúc nào, phơi ra sao và pha đậm hay nhạt. Người mong một ly có vị rõ thường kết hợp hoa với vài lát sâm hoặc một nguyên liệu tạo hương; phần dưới có tỷ lệ cụ thể.
Một điểm khác nữa là lượng: hoa nhẹ, nên nói theo số bông dễ hình dung hơn theo gam. Một bông khô cỡ trung bình nặng chưa tới một gam. Như nhiều cây họ Bông, mỗi bông sâm thường chỉ nở trọn trong khoảng một ngày rồi khép lại, nên hoa phơi là hoa hái đúng lúc nở hoặc vừa khép, công hái khá tỉ mỉ. Lượng hoa trên thị trường vì thế không nhiều, và anh chị nên dùng tiết kiệm, đúng cách để mỗi bông cho ra ly trà đáng uống.
Kiểm hoa trước khi pha
Màu. Hoa phơi đạt thường giữ được sắc đỏ hoặc đỏ sẫm, có khi ngả tím nâu ở mép cánh. Hoa thâm đen toàn bộ, cánh dính bết là dấu hiệu phơi không kịp khô hoặc bị ẩm lại.
Mùi. Hoa khô sạch có mùi cỏ khô nhẹ. Mùi mốc, mùi chua hay mùi hắc lạ thì không pha.
Mốc và bụi phấn. Mở rộng một vài bông, nhìn kỹ phần gốc cánh và nhuỵ — đây là chỗ giữ ẩm lâu nhất và hay mốc trước. Có đốm trắng, xanh hoặc lớp bụi mịn như phấn ở gốc cánh thì bỏ cả mẻ cùng túi.
Côn trùng. Kiến, mọt nhỏ hay xác côn trùng trong túi cho thấy hoa không được đóng gói kín. Có thể nhặt ra nếu ít, nhưng nếu lẫn nhiều nên đổi nguồn.
Nguồn hoa. Hoa là phần cây tiếp xúc trực tiếp với thuốc bảo vệ thực vật nếu vườn có phun. Chỉ dùng hoa từ vườn hoặc cơ sở nói rõ cách chăm, có thông tin nơi trồng và ngày phơi; hoa nhặt ven đường hay ở vườn không rõ cách chăm thì không pha uống.
Hoa tự hái ở nhà. Nếu nhà trồng vài gốc sâm, hái hoa buổi sáng khi đã ráo sương, phơi nơi thoáng có nắng nhẹ hoặc sấy ở nhiệt thấp tới khi cánh giòn bẻ gãy được. Hoa còn dẻo là còn ẩm, cất vào hũ sẽ mốc.
Pha một ly và một ấm trà hoa sâm
Hoa mỏng, nên nước quá sôi dễ làm vị bị nấu chín, hơi ngái. Nước khoảng 85–90°C (sôi rồi để chừng hai phút) là vừa:
- Tráng hoa. Cho 3–4 bông khô vào lưới lọc hoặc ấm, rót ít nước nóng tráng nhanh trong vài giây rồi chắt bỏ, để rửa bụi.
- Pha một ly. Rót 250 ml nước 85–90°C, đậy nắp, ủ 5–7 phút. Nhìn màu: nước đã ửng màu đều là được.
- Pha một ấm. Cho 8–10 bông vào ấm 600–700 ml, cùng nhiệt độ nước, ủ 7–8 phút, rót ra hết vào bình để tránh hoa ngâm quá lâu làm nước ngái.
- Hãm lần hai. Hoa còn cho được lần pha thứ hai, ủ lâu hơn chừng 10 phút; nước nhạt hơn. Sau đó hoa đã hết màu, thay hoa mới.
- Nếm và chỉnh. Nhạt thì lần sau thêm một hai bông, không kéo dài thời gian ủ quá 10 phút vì vị sẽ ngái chứ không đậm lên.
Ấm hoặc ly thuỷ tinh giúp thấy màu nước, cũng là một phần thú vị của trà hoa. Bông hoa nở lại trong nước trông khá đẹp, nhưng vớt ra sau khi pha xong, đừng để nguyên cả ngày trong bình.
Phối hoa sâm với nguyên liệu khác
Vị nhẹ của hoa là nền tốt để phối. Các cặp dưới đây là những cách đơn giản, nguyên liệu dễ tìm:
| Phối với | Tỷ lệ cho 500 ml | Cách làm | Kết quả |
|---|---|---|---|
| Lát sâm Bố Chính | 4–5 bông + 4 g lát sâm | Hãm lát sâm 10 phút trước, rồi thêm hoa ủ 5 phút | Vị ngọt rõ hơn, thân nước hơi trơn |
| Lá dứa | 5 bông + nửa lá dứa cắt khúc | Ủ chung 6–7 phút | Thơm, dễ uống với người chưa quen |
| Mật ong | 5 bông + 1–2 thìa cà phê mật ong | Pha hoa xong, để ấm dưới khoảng 40°C rồi khuấy mật ong | Ngọt dịu, hợp uống nóng |
| Chanh hoặc tắc | 5 bông + vài giọt | Vắt vào sau khi lọc hoa | Hậu chua, màu nước có thể đổi sắc |
| Hoa cúc khô | 4 bông sâm + 4–5 bông cúc | Ủ chung 5–6 phút | Hương cúc, vị đắng rất nhẹ |
| Gừng | 5 bông + 2 lát gừng mỏng | Gừng hãm trước 5 phút | Ấm bụng, hợp trời lạnh vùng cao |
Màu nước có thể thay đổi khi thêm chanh: nhiều loại hoa đỏ chứa sắc tố đổi màu theo độ chua. Bên mình không khẳng định hoa sâm đổi sang màu gì cụ thể, vì tuỳ hoa và lượng chanh; anh chị cứ thử và quan sát. Mỗi lần chỉ phối một hai thứ, phối quá nhiều thì không còn nhận ra vị hoa.
Nước hoa sâm lạnh cho ngày nóng
Trà hoa sâm uống lạnh rất hợp mùa khô. Cách nhanh nhất là pha đậm gấp đôi: 8 bông cho 300 ml nước 90°C, ủ 7 phút, lọc bỏ hoa, để nguội bớt rồi rót vào ly đầy đá; đá tan sẽ pha loãng vừa đủ. Cách thứ hai là ủ lạnh: 6–8 bông trong 500 ml nước đun sôi để nguội, đậy kín, ngăn mát 4–6 tiếng. Hoa mỏng nên không cần ủ lâu như lát củ.
Ly lạnh có thể thêm vài lát chanh, một nhánh lá dứa đập dập, hoặc chút đường phèn hoà tan trước bằng nước nóng. Không nên cho đường cát trực tiếp vào nước lạnh vì tan chậm, lắng đáy. Với người cần hạn chế đường, vị nhạt của hoa uống lạnh vẫn dễ chịu mà không cần ngọt.
Nước hoa đã pha nên uống trong ngày. Hoa là phần cây mềm, nước pha từ hoa để lâu dễ có mùi chua và vẩn đục hơn trà củ. Đá dùng cho ly lạnh phải làm từ nước sạch; đá không rõ nguồn là chỗ hay bị bỏ quên khi nói chuyện an toàn đồ uống.
Muốn ly lạnh có lớp màu đẹp để mời khách, rót nước hoa đã pha đậm và để nguội vào ly đá trước, sau đó rót thêm từ từ một ít nước lọc hoặc nước dừa theo thành ly; hai lớp sẽ hoà dần khi khuấy. Cách trình bày này không đổi vị, chỉ làm ly nước bắt mắt hơn, nhất là với trẻ con và khách lần đầu biết tới hoa sâm.
Một ấm trà hoa sâm mời khách: chuẩn bị và bày
Trà hoa sâm hợp để mời khách vì màu nước đẹp và câu chuyện về cây sâm vùng hồ dễ bắt đầu. Chuẩn bị trước một ấm thuỷ tinh 600–700 ml, chén thuỷ tinh hoặc chén sứ trắng để khách nhìn rõ màu, một đĩa nhỏ đựng vài bông hoa khô nguyên để khách xem hình dạng hoa trước khi pha. Nước sôi để nghỉ trong ấm đun chừng hai phút trước khi rót.
Pha trước mặt khách thì làm từng bước chậm: tráng ấm, tráng hoa, rót nước, đậy nắp. Trong bảy tám phút chờ, nước chuyển màu dần, bông hoa nở ra lơ lửng trong ấm. Đó là lúc nói qua về cây sâm Bố Chính, về vùng hồ, về chuyện hoa chỉ nở trong ngày nên phơi được ít. Rót đều vào các chén thay vì rót đầy chén đầu rồi tới chén sau, để màu và vị của các chén giống nhau.
Đồ ăn kèm nên nhẹ: vài miếng mứt sâm, bánh quy ít đường, hạt mắc ca rang mộc, trái cây cắt sẵn. Món quá ngọt hoặc quá đậm vị sẽ làm khách không còn nếm ra vị trà. Nếu khách có trẻ nhỏ, chuẩn bị riêng nước lọc hoặc nước hoa pha thật loãng. Khách hỏi về công dụng thì nói đúng mức: đây là đồ uống dân gian ở vùng trồng, dễ uống, chưa có nghiên cứu để gọi là thuốc. Nói vậy khách tin hơn là kể công dụng thần kỳ.
Cuối buổi, đổ bỏ hoa đã pha, rửa ấm bằng nước ấm, úp ngược cho ráo. Hoa và nước trà còn thừa không giữ sang hôm sau.
Ai nên dè dặt với trà hoa sâm
Vì hoa sâm chưa được nghiên cứu nhiều, bên mình không có cơ sở để nói trà hoa an toàn tuyệt đối cho mọi người, cũng không có cơ sở để nói nó có tác dụng chữa bệnh gì. Các thông tin truyền miệng như hoa sâm "hạ huyết áp", "giúp ngủ ngon" chưa có nghiên cứu trên người để kiểm chứng. Hãy xem trà hoa là một đồ uống thảo mộc nhẹ, dùng ở lượng vừa phải.
Phụ nữ mang thai và cho con bú nên hỏi bác sĩ trước khi uống đều, vì không có dữ liệu riêng cho nhóm này. Người hay dị ứng phấn hoa nên thử một lượng rất nhỏ trước: hoa khô vẫn còn nhuỵ và phấn, đôi khi gây ngứa họng, hắt hơi ở người nhạy cảm. Người đang dùng thuốc kê đơn dài ngày, nhất là thuốc huyết áp, thuốc đường huyết, thuốc chống đông, nên mang túi hoa đến hỏi dược sĩ.
Trẻ nhỏ không cần uống trà hoa. Nếu trẻ thích màu nước, một ít pha loãng, không mật ong với trẻ dưới một tuổi, là đủ. Bất kỳ ai thấy nổi mẩn, ngứa, sưng môi, khó thở sau khi uống cần ngừng ngay và đi khám.
Câu hỏi thường gặp
Hoa sâm tươi có pha trà được không?
Pha được nếu hoa từ vườn sạch, rửa nhẹ dưới vòi nước. Hoa tươi cho nước nhạt hơn và hơi có vị cỏ; cần khoảng gấp ba bốn lần số bông so với hoa khô. Hoa tươi không để lâu được, hái ngày nào pha ngày đó. Phần lớn người dùng chọn hoa khô vì tiện cất và vị ổn định hơn.
Một túi hoa sâm khô để được bao lâu?
Hoa khô giòn, đóng túi kín có gói hút ẩm, để nơi khô mát thường giữ được vài tháng. Mỗi lần mở túi lấy hoa nên đóng lại ngay. Hoa mềm đi, đổi màu hoặc có mùi lạ là đã hút ẩm; mùa nồm và mùa mưa cần kiểm tra thường hơn.
Pha hoa sâm với nước sôi 100°C có sao không?
Không gây hại, nhưng nước sôi làm cánh hoa mỏng bị chín nhanh, vị dễ ngái và màu có thể xỉn hơn. Để nước sôi nghỉ chừng hai phút là đủ. Nếu chỉ có nước sôi, rút thời gian ủ xuống còn ba bốn phút.
Ăn cánh hoa sau khi pha được không?
Cánh hoa sau khi pha mềm, ăn được nếu hoa sạch, nhưng vị nhạt và không có gì đặc biệt. Một số người cho cánh hoa vào món nộm hay salad cho màu đẹp. Phần nhuỵ hơi xơ, không ngon; vớt bỏ là hợp lý.
Trà hoa sâm có caffeine không?
Hoa sâm Bố Chính không thuộc nhóm cây chứa caffeine như trà, cà phê hay ca cao, nên trà hoa pha riêng không có caffeine. Nếu phối với trà xanh hoặc trà đen thì ly nước sẽ có caffeine từ phần trà đó. Uống buổi tối được, chỉ cần để ý lượng nước trước giờ ngủ.
Có nên trộn hoa sâm với hoa atiso đỏ (bụp giấm) cho đậm màu không?
Trộn được, hai loại cùng họ Bông. Bụp giấm có vị chua rõ và màu đỏ đậm, sẽ át vị nhẹ của hoa sâm; dùng ít bụp giấm, chừng một phần bụp giấm với ba phần hoa sâm. Bụp giấm chua nên người đau dạ dày cần thận trọng hơn.