Để sâm khô qua được mùa nồm và mùa mưa, làm bốn việc trước khi mùa ẩm tới: sấy lại cho lát thật giòn, chia ra lọ nhỏ kín có gói hút ẩm, đặt lọ ở chỗ khô nhất nhà xa tường ngoài và bếp, và trong suốt mùa ẩm chỉ mở lọ đang dùng, kiểm tra các lọ khác hai tuần một lần. Nếu nhà có máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô, giữ phòng cất đồ khô ở độ ẩm thấp hơn khoảng sáu mươi phần trăm sẽ giảm hẳn nguy cơ mốc.
Sâm khô hỏng trong mùa ẩm theo một kịch bản quen thuộc: tháng trước lát còn giòn, tháng sau mở lọ đã thấy dẻo, mùi cũ, vài lát có chấm trắng. Không phải lọ sâm kém, mà vì không khí trong nhà mang theo rất nhiều hơi nước và mỗi lần mở lọ lại cho hơi nước vào. Bài này giải thích vì sao mùa nồm, mùa mưa nguy hiểm với đồ khô, rồi đi qua từng việc nên làm trước mùa, trong mùa và sau mùa.
Nồm và mưa làm gì với lát sâm khô
Lát sâm khô giống một miếng bọt biển nhỏ đã vắt kiệt: nó luôn muốn cân bằng độ ẩm với không khí xung quanh. Không khí khô thì lát giữ được độ giòn; không khí ẩm thì lát hút dần hơi nước cho tới khi cân bằng. Trong một căn phòng có độ ẩm trên tám chín mươi phần trăm, như những ngày nồm miền Bắc hay những tuần mưa dầm ở Tây Nguyên và miền Nam, lát sâm để hở chỉ cần vài ngày là mềm hẳn.
Nồm miền Bắc còn có một đặc điểm riêng. Thường vào cuối xuân, sau những đợt lạnh, không khí ẩm và ấm từ biển tràn vào gặp các bề mặt còn lạnh trong nhà như nền gạch, tường, cửa kính, và hơi nước đọng lại thành nước. Lọ thuỷ tinh đựng sâm đặt sát tường lạnh cũng bị như vậy: mặt trong của lọ có thể đọng hơi khi nhiệt độ thay đổi giữa ngày và đêm. Đó là lý do lọ đã đậy kín mà lát sâm vẫn có thể ẩm, nếu lúc đóng nắp không khí bên trong đã ẩm sẵn.
Ở vùng hồ Tà Đùng và cả Tây Nguyên, mùa mưa kéo dài nhiều tháng, có những tuần mưa gần như mỗi ngày, sương mù buổi sáng dày. Người làm nông sản ở đây đều biết đây là mùa khó giữ đồ khô nhất. Ở miền Nam, mùa mưa nóng ẩm cũng làm đồ khô dễ hư. Mỗi vùng một kiểu, nhưng nguyên tắc chung không đổi: hạn chế để hơi nước gặp lát sâm.
Chuẩn bị trước khi mùa ẩm tới
Những việc dưới đây nên làm vào cuối mùa khô, khi trời còn hanh, vì làm giữa mùa nồm thì chính lúc sấy và đóng lọ không khí đã ẩm:
- Đổ hết sâm khô trong nhà ra, nhặt bỏ lát có đốm, có lỗ mọt, có mùi lạ.
- Sấy lại toàn bộ lát còn tốt ở nhiệt thấp cho tới khi bẻ gãy giòn tan, kể cả lát đang có vẻ khô.
- Để nguội hẳn trong phòng khô, rồi chia vào nhiều lọ nhỏ, mỗi lọ đủ dùng khoảng hai ba tuần.
- Thêm vào mỗi lọ một gói hút ẩm loại dùng cho thực phẩm còn mới hoặc đã được làm khô lại.
- Đóng nắp chặt, nếu nắp không có gioăng thì lót thêm một lớp màng bọc thực phẩm dưới nắp.
- Ghi ngày sấy lên mỗi lọ, xếp vào một hộp lớn có nắp để thêm một lớp chắn ẩm.
Làm vào một ngày hanh khô, buổi trưa, là lúc không khí trong nhà khô nhất. Nếu làm vào buổi sáng sương mù hay buổi tối mưa, chính không khí nhốt vào lọ đã mang theo nhiều ẩm.
Chọn chỗ cất trong nhà
Kệ cao ở phòng trong. Phòng ngủ hoặc phòng khách phía trong nhà thường khô và ổn định nhiệt hơn bếp, nhà tắm hay phòng sát tường ngoài. Kệ cao khô hơn sàn nhà vì hơi ẩm và hơi lạnh thường đọng ở phía dưới.
Tránh sát tường ngoài và nền gạch. Tường ngoài và nền gạch là chỗ đọng nước nhiều nhất trong những ngày nồm. Để lọ cách tường một khoảng, không đặt trực tiếp xuống sàn.
Tránh tủ âm tường, tủ gỗ kín lâu không mở. Tủ âm tường nhà hướng gió ẩm, tủ gỗ kín trong mùa mưa dễ có mùi ẩm mốc, quần áo trong đó cũng hay bị. Nếu dùng tủ, đặt thêm gói hút ẩm lớn trong tủ và mở tủ cho thoáng vào những ngày khô.
Không cất trong bếp. Bếp là nơi sinh hơi nước nhiều nhất nhà: nồi canh, nồi cơm, chậu rửa. Lọ đang dùng có thể để bếp vài ngày, phần cất lâu thì không.
Tủ lạnh chỉ khi đựng thật kín. Ngăn mát tủ lạnh có độ ẩm cao. Lọ thật kín cho vào tủ được, nhưng khi lấy ra phải chờ lọ về nhiệt độ phòng mới mở; mở ngay là hơi nước trong không khí đọng lên lát lạnh, nhất là trong ngày nồm.
Hạ độ ẩm trong phòng cất
Cách hiệu quả nhất để bảo vệ mọi thứ đồ khô trong nhà, không chỉ sâm, là giữ không khí trong phòng không quá ẩm. Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ khuyên giữ độ ẩm trong nhà dưới khoảng sáu mươi phần trăm, tốt nhất trong khoảng ba mươi đến năm mươi phần trăm, để hạn chế nấm mốc. Trong mùa nồm, mùa mưa, đạt được mức này cần thiết bị.
Máy hút ẩm gia đình là công cụ trực tiếp nhất: chạy trong một phòng đóng cửa, nó hút hơi nước từ không khí và gom vào bình chứa. Điều hoà chế độ khô cũng làm phòng khô hơn đáng kể. Một ẩm kế điện tử nhỏ đặt trong phòng cho biết độ ẩm thật, giúp biết lúc nào cần bật máy và lúc nào đủ.
Không có thiết bị thì vẫn làm được vài việc: đóng cửa sổ trong những ngày nồm vì mở ra là để không khí ẩm ấm tràn vào gặp nền lạnh; chỉ mở cửa thông gió khi trời hanh hoặc có gió mùa khô về. Lau khô nền nhà, tránh phơi quần áo trong phòng cất đồ khô. Những việc này không đưa độ ẩm xuống mức lý tưởng nhưng giảm được phần nào.
Nếu dùng máy hút ẩm, đặt lọ sâm và các đồ khô khác trong chính căn phòng có máy, đóng cửa phòng khi máy chạy. Máy đặt ở phòng khách mà lọ sâm nằm trong tủ bếp thì gần như không giúp gì cho lọ sâm. Đổ nước trong bình chứa đều đặn; bình đầy thì nhiều máy tự ngắt và phòng lại ẩm lên mà không ai để ý.
Trong mùa ẩm: lịch việc đơn giản
Bảng dưới là nhịp việc bên mình gợi ý cho cả mùa nồm hay mùa mưa, áp dụng cho nhà có vài lọ sâm khô và các đồ khô khác:
| Bao lâu một lần | Việc làm | Mục đích |
|---|---|---|
| Mỗi lần dùng | Mở lọ nhanh, lấy bằng thìa khô, đóng ngay | Hạn chế không khí ẩm vào lọ |
| Mỗi tuần | Xem gói hút ẩm của lọ đang dùng, thay hoặc làm khô nếu đã no ẩm | Gói no ẩm không còn tác dụng |
| Hai tuần | Mở các lọ cất, bẻ thử vài lát, ngửi, nhìn đáy lọ | Phát hiện lát mềm trước khi kịp mốc |
| Khi lát hơi dẻo | Sấy lại cả lọ trong ngày, thay gói hút ẩm | Kéo lát về trạng thái khô giòn |
| Khi thấy đốm, mùi mốc | Bỏ các lát đó, xem kỹ phần còn lại, rửa và sấy khô lọ | Không để mốc lan |
| Hết mùa | Kiểm tra toàn bộ, sấy lại nếu cần, dồn lọ | Chuẩn bị cho mùa khô |
Lịch này nghe nhiều việc nhưng mỗi lần chỉ vài phút. Điểm quan trọng nhất là bẻ thử định kỳ: lát chuyển từ giòn sang dẻo xảy ra trước khi có mốc, và nếu bắt được ở giai đoạn này thì chỉ cần sấy lại.
Những thói quen làm sâm hỏng trong mùa ẩm
Mở lọ lớn mỗi ngày. Một lọ cả ký sâm mở mỗi ngày trong mùa nồm là mỗi ngày nạp vào một lượng không khí ẩm mới. Lớp lát trên cùng mềm trước, rồi lan xuống. Chia lọ nhỏ để lọ cất lâu không bị mở.
Lấy sâm ngay cạnh nồi đang sôi. Hơi nước từ nồi bốc lên thẳng vào miệng lọ. Lấy sâm ra bát trước khi bật bếp, hoặc đứng xa bếp khi mở lọ.
Đặt lọ trên nóc tủ lạnh, cạnh nồi cơm điện. Hai chỗ này ấm, khi tắt máy lại nguội, nhiệt độ lên xuống làm hơi nước đọng trong lọ.
Dùng gói hút ẩm cũ từ hộp giày, túi xách. Gói đó đã no ẩm từ lâu và không rõ loại có dùng được cho thực phẩm không. Dùng gói mới ghi rõ dùng cho thực phẩm. Gói chất hút ẩm cho tủ quần áo dạng hộp có nước đọng cũng không dùng chung với thực phẩm.
Thấy lát dẻo nhưng tiếc công sấy. Lát dẻo để thêm vài tuần trong mùa ẩm gần như chắc chắn có mốc. Sấy lại ngay hôm phát hiện tốn ít công hơn nhiều so với bỏ cả lọ.
Sau mùa ẩm và với người ở vùng ẩm quanh năm
Khi mùa nồm qua, hoặc khi mùa khô về ở Tây Nguyên, miền Nam, dành một buổi trưa hanh kiểm tra toàn bộ sâm khô trong nhà. Lọ nào lát vẫn giòn, gói hút ẩm còn khô thì để nguyên. Lọ nào lát hơi dẻo thì sấy lại. Lọ đã có vấn đề thì xử lý theo bài về mốc, mọt và đổi màu trong danh mục này. Đây cũng là lúc dồn các lọ vơi lại cho gọn, rửa lọ trống, phơi khô cất đi.
Với nhà ở vùng ẩm gần như quanh năm, như nhà sát hồ, sát sông, tầng thấp ít nắng, hay vùng có mùa mưa dài, bên mình khuyên mua sâm khô theo lượng nhỏ, đủ dùng một hai tháng, thay vì mua cả năm một lần. Nếu được biếu nhiều, cất phần lớn trong túi hút chân không dày bọc thêm một hộp kín, chỉ mở từng túi khi cần. Túi hút chân không không làm lát khô hơn nhưng chặn được không khí ẩm bên ngoài tốt hơn lọ thường.
Một lựa chọn nữa là giữ một phần ở dạng củ tươi cấp đông nếu nhà có ngăn đông rộng. Sâm cấp đông không bị ảnh hưởng bởi mùa nồm. Nó không thay được lát khô cho những ai quen pha trà, nhưng với canh, hầm, cháo thì dùng rất tốt.
Cuối cùng, đừng quên hoa sâm khô và trà túi lọc nếu nhà có. Hai dạng này mỏng và mịn nên còn nhạy với ẩm hơn lát củ; trong mùa nồm, chúng cần đựng hộp kín và kiểm tra cùng lịch với các lọ sâm.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nồm có nên cho sâm khô vào tủ lạnh không?
Chỉ khi lọ thật kín. Ngăn mát ẩm, và khi lấy lọ lạnh ra mở giữa ngày nồm thì hơi nước đọng ngay lên lát. Nếu đã cất tủ lạnh, để lọ về nhiệt độ phòng mới mở. Với phần lớn nhà, lọ kín có gói hút ẩm ở phòng trong là đủ.
Sâm khô bị mềm vào mùa nồm có sao không?
Lát mềm nhưng chưa có đốm, chưa có mùi lạ là đã hút ẩm, sấy lại trong ngày ở nhiệt thấp cho giòn rồi cất lọ khô với gói hút ẩm mới. Đừng chờ đến khi có mùi; lát dẻo để thêm vài tuần trong mùa ẩm rất dễ lên mốc.
Độ ẩm trong nhà bao nhiêu thì sâm khô dễ hỏng?
Không có ngưỡng chính xác cho riêng sâm, nhưng nấm mốc nói chung phát triển mạnh khi độ ẩm cao kéo dài. Hướng dẫn phổ biến khuyên giữ độ ẩm trong nhà dưới khoảng sáu mươi phần trăm. Ngày nồm thường vượt xa mức này, nên đồ khô cần đựng kín.
Có nên dùng vôi sống để hút ẩm cho sâm không?
Nhiều gia đình xưa dùng vôi sống gói giấy để giữ chè, đồ khô. Vôi sống hút ẩm mạnh nhưng gặp nước sinh nhiệt và có tính ăn da, nguy hiểm với trẻ nhỏ. Nếu dùng phải để ngăn riêng, không chạm sâm. Gói hút ẩm dùng cho thực phẩm an toàn và tiện hơn.
Máy hút ẩm có cần thiết không?
Không bắt buộc với lượng sâm nhỏ đựng lọ kín. Máy hút ẩm có ích khi nhà ẩm kéo dài, cất nhiều đồ khô, hoặc thường thấy nấm mốc trên tường, quần áo. Nó bảo vệ cả căn phòng chứ không chỉ lọ sâm, và giúp lát khô nhanh khi phải hong trong nhà.
Ở vùng mưa nhiều thì nên mua sâm khô bao nhiêu một lần?
Mua lượng đủ dùng một hai tháng là hợp lý. Mua nhiều để cả năm thì phải cất kỹ qua cả mùa mưa và lát dễ mất mùi. Nếu được biếu nhiều, cất phần lớn trong túi hút chân không dày bọc hộp kín, chỉ mở từng túi khi cần.