Trẻ dưới 6 tháng chỉ bú mẹ (hoặc sữa công thức nếu không có sữa mẹ), không uống nước sâm hay bất kỳ nước nào khác; trẻ 6–12 tháng chỉ cần nước lọc lượng nhỏ cùng bữa ăn dặm, chưa cần nước sâm. Từ khoảng một tuổi trở lên, trẻ khoẻ mạnh có thể nếm vài ngụm nước sâm Bố Chính pha loãng, không đường; trẻ lớn hơn uống một ly nhỏ thỉnh thoảng như một đồ uống giải khát. Nước sâm không thay nước lọc, không thay sữa, và không có lý do để cho trẻ uống đều mỗi ngày "cho bổ".
Câu hỏi "trẻ uống nước sâm được không" gặp nhiều vào mùa nóng, khi cả nhà nấu một nồi nước sâm mát. Bài này trả lời theo từng độ tuổi dựa trên khuyến cáo về đồ uống cho trẻ của các tổ chức y tế và nhi khoa, hướng dẫn chiết phần cho trẻ từ nồi nước chung, nguyên liệu nên bỏ khi nấu cho trẻ, chuyện đường và răng, và những dấu hiệu cần ngừng hoặc đi khám. Trẻ có bệnh, đang dùng thuốc thì hỏi bác sĩ nhi trước.
Vì sao với trẻ, câu trả lời luôn là "lượng nhỏ, hỏi ý kiến"
Sâm Bố Chính được dùng trong dân gian từ lâu, và nước sâm mát là đồ uống quen thuộc trong nhiều gia đình. Nhưng gần như không có nghiên cứu đánh giá riêng độ an toàn của sâm Bố Chính trên trẻ em. Không có dữ liệu không có nghĩa là có hại; nó có nghĩa là không ai có cơ sở để nói một lượng cụ thể nào là "chuẩn" cho trẻ. Trong tình huống ấy, cách hợp lý là dùng như thực phẩm, lượng nhỏ, thỉnh thoảng.
Cơ thể trẻ nhỏ khác người lớn ở cân nặng thấp, dạ dày nhỏ và nhu cầu dinh dưỡng cao trên mỗi ki-lô-gam. Một ly nước sâm 200 ml với người lớn là ly giải khát; với trẻ hai tuổi, cùng ly đó có thể chiếm chỗ của bữa sữa hoặc bữa ăn, khiến trẻ no nước mà thiếu chất. Đồ uống ngọt còn làm trẻ quen vị ngọt, ngại uống nước lọc.
Vì vậy trong bài này, các con số về lượng là mức đồ uống thông thường, không phải liều. Mỗi trẻ một khác; trẻ có bệnh tim, thận, tiêu hoá, tiểu đường, trẻ sinh non, trẻ đang dùng thuốc thì phụ huynh nên hỏi bác sĩ nhi trước khi cho uống bất kỳ đồ uống thảo mộc nào, kể cả thứ trông hiền lành như nước sâm.
Đồ uống theo độ tuổi và chỗ của nước sâm
Bảng dưới tóm tắt khuyến cáo về đồ uống cho trẻ của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) và Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA), cùng gợi ý thực tế cho nước sâm. Cột nước sâm là gợi ý của bên mình ở mức thực phẩm, không phải khuyến cáo của các tổ chức trên:
| Tuổi | Khuyến cáo chung về đồ uống | Nước sâm Bố Chính |
|---|---|---|
| Dưới 6 tháng | Bú mẹ hoàn toàn, không cần nước hay đồ uống khác (WHO) | Không cho uống |
| 6–12 tháng | Bắt đầu nước lọc lượng nhỏ cùng ăn dặm; không nước ép, không đồ uống thêm đường; không mật ong (AAP) | Chưa cần; không mật ong |
| 1–3 tuổi | Nước lọc và sữa là chính; nước ép trái cây tối đa khoảng 120 ml/ngày (AAP); tránh đường thêm vào dưới 2 tuổi (AHA) | Vài ngụm tới nửa ly nhỏ, pha loãng, không đường, thỉnh thoảng |
| 4–6 tuổi | Nước ép tối đa khoảng 120–180 ml/ngày (AAP) | Một ly nhỏ khoảng 100–150 ml, pha loãng, ít đường |
| 7 tuổi trở lên | Nước ép tối đa khoảng 240 ml/ngày (AAP); đường thêm dưới 25 g/ngày cho trẻ 2–18 tuổi (AHA) | Một ly khoảng 150–200 ml, ít đường, không thay nước lọc |
Con số nước ép trái cây được dùng làm mốc tham chiếu vì đó là đồ uống ngọt có khuyến cáo rõ ràng nhất cho trẻ; nước sâm có đường cũng nên đặt chung giới hạn ấy. Nếu trong ngày trẻ đã uống nước ép hay sữa có đường, phần nước sâm nên bỏ qua.
Chiết phần cho trẻ từ nồi nước sâm chung
Không cần nấu riêng một nồi cho trẻ. Chỉ cần thay đổi thứ tự một chút khi nấu nồi chung:
- Nấu như công thức gia đình nhưng chưa nêm đường, chưa cho cam thảo, quế hay gừng nếu công thức có.
- Chiết phần cho trẻ trước khi nêm. Khi nước đã đủ vị, múc riêng một lượng nhỏ, khoảng 300–500 ml, ra bình sạch. Đây là phần của trẻ.
- Pha loãng. Phần của trẻ pha thêm nước đun sôi để nguội theo tỷ lệ khoảng 1 phần nước sâm 1 phần nước, để nước nhạt và bớt sánh.
- Không đường hoặc rất ít. La hán quả và mía lau trong nồi đã cho vị ngọt nhẹ; với trẻ dưới 2 tuổi không thêm đường, trẻ lớn hơn nếu cần chỉ một ít đường phèn.
- Làm nguội, cất lạnh, dùng trong ngày. Rót chai sạch, ngăn mát; phần của trẻ nên uống trong ngày.
- Rót ly nhỏ, không đá viên to. Dùng ly nhỏ của trẻ thay vì ly người lớn, giúp kiểm soát lượng. Đá viên to có thể gây hóc với trẻ nhỏ; nếu cần mát, để nước trong ngăn mát là đủ.
Phần còn lại của nồi nêm theo khẩu vị người lớn như bình thường.
Nguyên liệu nên bỏ khi nấu cho trẻ
Mật ong với trẻ dưới một tuổi. Tuyệt đối không, vì nguy cơ ngộ độc thịt (botulism) ở trẻ nhỏ. Đây là khuyến cáo nhất quán của các tổ chức nhi khoa.
Cam thảo. Có glycyrrhizin, dùng nhiều có thể ảnh hưởng huyết áp và kali; với trẻ không cần thiết. Bỏ hẳn khỏi phần của trẻ.
Hạt é, hạt chia khô. Hạt é nở rất nhiều khi gặp nước. Nếu cho trẻ, phải ngâm nở hoàn toàn trước; hạt chưa nở có nguy cơ hóc và nghẹn. Với trẻ nhỏ, an toàn nhất là bỏ qua.
Gừng, quế đậm. Vị cay gắt, có thể gây khó chịu dạ dày ở trẻ. Quế cassia có coumarin, không nên cho trẻ dùng nhiều thường xuyên.
Lát sâm, táo đỏ còn hạt trong ly. Lát sâm sau khi nấu mềm nhưng dai, táo đỏ có hạt cứng — cả hai đều có thể gây hóc với trẻ nhỏ. Lọc sạch cái trước khi rót cho trẻ.
Đá bào, đá viên không rõ nguồn. Đá từ nước không sạch là nguồn gây tiêu chảy hay gặp ở trẻ vào mùa nóng. Dùng đá làm từ nước đun sôi để nguội hoặc không dùng đá.
Đường, răng và thói quen uống nước
Nước sâm ngoài hàng thường rất ngọt. Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ khuyên trẻ từ 2 đến 18 tuổi nên giữ lượng đường thêm vào dưới 25 g mỗi ngày (khoảng sáu thìa cà phê) và trẻ dưới 2 tuổi tránh đường thêm vào. Một ly nước sâm ngọt kiểu ngoài hàng có thể đã gần chạm mức ấy. Vì vậy, nước sâm cho trẻ nên là loại tự nấu, pha loãng, không đường hoặc ít đường.
Răng sữa dễ sâu khi tiếp xúc đường liên tục. Thói quen cho trẻ cầm bình nước ngọt nhấp cả buổi, hay uống nước ngọt trước khi ngủ mà không súc miệng, là điều các nha sĩ nhi khoa thường dặn tránh. Nếu cho trẻ uống nước sâm, cho uống một lần trong bữa xế rồi súc miệng bằng nước lọc, không để trẻ ngậm bình nước sâm đi ngủ.
Thói quen quan trọng nhất là nước lọc. Trẻ khát nên được đưa nước lọc trước; nước sâm là món "thỉnh thoảng", giống như một miếng bánh. Nhà nào nấu nước sâm thường xuyên mùa hè, có thể đặt quy ước đơn giản: mỗi ngày một ly nhỏ vào buổi chiều, còn lại là nước lọc.
Dấu hiệu cần ngừng và khi nào đi khám
Lần đầu cho trẻ uống, chỉ cho vài ngụm vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều để có thời gian theo dõi trong ngày. Ngừng cho uống nếu trẻ có biểu hiện: nổi mẩn đỏ, ngứa, sưng môi mí mắt; nôn, đau bụng quấy khóc; đi ngoài phân lỏng nhiều lần. Phần lớn các phản ứng nhẹ sẽ hết khi ngừng, nhưng phụ huynh nên ghi lại để kể với bác sĩ.
Đưa trẻ đi khám ngay hoặc gọi cấp cứu nếu trẻ khó thở, thở rít, sưng mặt lưỡi, lơ mơ, li bì, nôn liên tục, tiêu chảy kèm dấu hiệu mất nước như khóc không có nước mắt, môi khô, tiểu ít. Mang theo phần nước sâm đã cho trẻ uống hoặc gói nguyên liệu để bác sĩ biết trẻ đã dùng gì.
Một tình huống hay gặp khác là trẻ đang ốm, sốt, tiêu chảy, và người lớn muốn cho uống nước sâm "cho mát". Khi trẻ tiêu chảy, đồ uống ngọt có thể làm tiêu chảy nặng hơn; nhu cầu là bù nước và điện giải theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Khi trẻ sốt, việc cần làm là theo dõi và đưa đi khám khi có dấu hiệu nặng, không thay bằng nước thảo mộc.
Dặn ông bà, người trông trẻ những gì
Nhiều trẻ được ông bà hoặc người giúp việc trông ban ngày, và nồi nước sâm mát mùa hè thường nằm sẵn trong tủ lạnh nhà ông bà. Người lớn tuổi hay có thói quen cho cháu uống "cho mát", đôi khi pha thêm đường hoặc mật ong cho cháu chịu uống. Phụ huynh nên nói rõ với người trông trẻ ba điều: không mật ong với trẻ dưới một tuổi, nước sâm của cháu pha loãng và không đường, mỗi ngày chỉ một ly nhỏ.
Nếu trẻ đi nhà trẻ, mẫu giáo, nước sâm mang theo nên để trong bình giữ lạnh, ghi tên trẻ, và báo cô giáo đây là đồ uống phụ, trẻ vẫn cần uống nước lọc của lớp. Không gửi nước sâm có hạt é, có cái, hay có đá cho trẻ nhỏ mang đi.
Một mẹo đơn giản là rót sẵn phần của cháu ra bình riêng, dán băng dính màu lên nắp, để người trông trẻ không nhầm với bình nước sâm đã nêm ngọt của người lớn.
Trẻ có bệnh hoặc đang dùng thuốc
Trẻ đang điều trị bệnh thận, bệnh tim, đái tháo đường, động kinh hay đang dùng thuốc dài ngày cần được bác sĩ xem trước khi dùng bất kỳ đồ uống thảo mộc nào đều đặn. Nguyên tắc ở đây không riêng gì sâm: thành phần trong cây cỏ, dù ăn được, có thể ảnh hưởng tới cách cơ thể dùng thuốc hoặc tới chế độ ăn đặc biệt mà trẻ cần theo.
Trẻ sinh non, nhẹ cân, chậm tăng cân thì đồ uống phụ như nước sâm càng nên hạn chế, để dạ dày nhỏ của trẻ dành chỗ cho sữa và bữa ăn giàu dinh dưỡng. Nếu người lớn muốn dùng sâm như một cách "bồi bổ" cho trẻ, đó chính là lúc cần hỏi bác sĩ dinh dưỡng nhi, vì trẻ chậm lớn cần được tìm nguyên nhân chứ không chỉ thêm một món.
Khi đi khám, nói rõ trẻ có uống nước sâm, uống bao nhiêu, nấu với những gì. Thông tin này giúp bác sĩ đánh giá đầy đủ, và nhiều phụ huynh thường quên kể vì nghĩ đó chỉ là nước giải khát.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 8 tháng uống vài thìa nước sâm có sao không?
Vài thìa một lần thường không gây chuyện gì với trẻ khoẻ mạnh, nhưng ở tuổi này trẻ không cần nước sâm; nước lọc lượng nhỏ cùng bữa ăn dặm là đủ. Đặc biệt không cho trẻ dưới một tuổi uống nước có mật ong. Nếu đã lỡ cho uống và trẻ có dấu hiệu bất thường, đưa đi khám.
Chè sâm bổ lượng có cho trẻ ăn được không?
Trẻ lớn ăn được một chén nhỏ nếu chè ít đường và các nguyên liệu đã nấu mềm. Với trẻ nhỏ, cần cẩn thận các thành phần dễ hóc như hạt sen chưa mềm, táo đỏ còn hạt, phổ tai dai, nhãn nhục. Cắt nhỏ hoặc chỉ cho trẻ ăn phần nước và phần mềm.
Nước sâm đóng chai bán sẵn có cho trẻ uống được không?
Đọc nhãn: nhiều loại nước sâm đóng chai chứa khá nhiều đường và có thể có chất tạo màu, chất bảo quản. Với trẻ, nước sâm nấu ở nhà pha loãng, ít đường vẫn là lựa chọn kiểm soát được hơn. Nếu dùng hàng đóng chai, chỉ cho một lượng nhỏ và tính vào lượng đường trong ngày.
Có nên cho trẻ uống nước sâm mỗi ngày trong mùa hè không?
Không cần thiết. Nước lọc nên là đồ uống chính của trẻ; nước sâm là món thỉnh thoảng, vài lần trong tuần là đủ. Uống mỗi ngày dễ làm trẻ quen vị ngọt và uống ít nước lọc, sữa hơn. Trẻ vận động nhiều ngoài nắng cần được nhắc uống nước lọc thường xuyên.
Trẻ bị táo bón uống nước sâm có giúp không?
Không có bằng chứng cho thấy nước sâm chữa táo bón ở trẻ. Táo bón ở trẻ thường liên quan tới chế độ ăn ít chất xơ, uống ít nước, ít vận động hoặc có nguyên nhân khác cần khám. Tăng rau, trái cây, nước lọc và hỏi bác sĩ nhi nếu tình trạng kéo dài là cách đúng.
Trẻ thích nước sâm hơn nước lọc thì làm sao?
Pha nước sâm ngày càng loãng hơn để trẻ quen vị nhạt, cho uống nước lọc trước khi đưa nước sâm, dùng ly đẹp hay bình có ống hút cho nước lọc. Người lớn uống nước lọc trước mặt trẻ cũng giúp ích. Không nên dùng nước sâm làm phần thưởng vì sẽ khiến trẻ coi nước ngọt là thứ quý hơn.