Uống sâm Bố Chính và cà phê trong cùng một ngày là bình thường: sâm Bố Chính không chứa caffeine, nên không cộng thêm caffeine vào ly cà phê buổi sáng. Cách xếp dễ chịu cho phần đông người là cà phê vào buổi sáng, trà sâm hay nước sâm vào buổi chiều và tối; với người lớn khỏe mạnh, tổng caffeine trong ngày nên giữ trong khoảng 400 mg theo mức mà Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) nêu, và phụ nữ mang thai thấp hơn nhiều.
Vùng quanh hồ Tà Đùng trồng nhiều cà phê, phần lớn là robusta như phần lớn Tây Nguyên, nên khách và người dân ở đây thường có cả cà phê lẫn sâm trong nhà. Bài này nói chuyện thứ tự trong ngày, vì sao ly phin robusta đậm có thể nhiều caffeine hơn anh chị nghĩ, những hiểu lầm kiểu "uống sâm cho giải cà phê", ai nên giảm cà phê, và một cách pha thử ly cà phê có cốt sâm cho người tò mò.
Hai thứ đồ uống, hai vai khác nhau trong ngày
Cà phê được uống vì caffeine: chất kích thích làm tỉnh táo, giảm cảm giác buồn ngủ, tác dụng thường đến sau khoảng nửa giờ tới một giờ và có thể kéo dài nhiều giờ, tuỳ từng người. Đó là lý do cà phê hợp buổi sáng và đầu giờ chiều, còn uống muộn dễ làm khó ngủ.
Sâm Bố Chính không thuộc nhóm cây chứa caffeine như cà phê, trà, ca cao. Trà sâm hay nước sâm là đồ uống có vị ngọt dịu, thân nước hơi sánh, uống lúc nào cũng được, kể cả buổi tối. Hai thứ không thay thế nhau: sâm không làm tỉnh như cà phê, cà phê không có vai trò của một ly nước giải khát.
Nhìn như vậy, việc xếp lịch trở nên đơn giản: cà phê lo phần tỉnh táo trong nửa đầu ngày, sâm lo phần đồ uống dễ chịu ở nửa sau. Người đang muốn giảm cà phê có thể dùng ly trà sâm ấm buổi chiều thay cho ly cà phê thứ hai, một cách đổi thói quen mà không phải bỏ hẳn cảm giác cầm ly nước nóng giữa giờ làm.
Cà phê vùng Tà Đùng mạnh tới đâu
Vùng Đắk Nông cũ, nay thuộc Lâm Đồng, cũng như phần lớn Tây Nguyên, trồng chủ yếu cà phê robusta (cà phê vối). Robusta thường có hàm lượng caffeine cao hơn arabica; nhiều tài liệu ghi hạt robusta chứa caffeine gần gấp đôi hạt arabica. Ly cà phê phin pha theo kiểu Việt Nam lại thường dùng nhiều bột, chiết đậm, nên một ly phin đen đậm có thể chứa nhiều caffeine hơn ly cà phê pha máy loãng trong các bảng số liệu nước ngoài.
FDA ước tính một cốc cà phê pha 240 ml (8 ounce) thông thường chứa khoảng 80–100 mg caffeine. Đó là cà phê pha loãng kiểu phương Tây. Với ly phin robusta, lượng caffeine phụ thuộc lượng bột, độ mịn, thời gian chiết và tỷ lệ pha, nên không có một con số cố định; chỉ nên hiểu rằng hai ly phin đậm trong một ngày đã là lượng caffeine đáng kể với nhiều người.
Cà phê sữa không ít caffeine hơn cà phê đen nếu cùng lượng bột; sữa chỉ làm vị dịu đi. Cà phê đá cũng vậy, đá làm loãng ly nhưng không bớt lượng caffeine đã chiết vào. Người nhạy với caffeine nên tính theo số phin, không tính theo độ đậm cảm nhận trên lưỡi.
Một ngày có cả cà phê và sâm: lịch gợi ý
Lịch dưới là gợi ý cho người lớn khỏe mạnh, quen uống cà phê, muốn thêm sâm vào ngày mà không ảnh hưởng giấc ngủ. Mỗi người có độ nhạy caffeine khác nhau, nên điều chỉnh theo cơ thể mình:
| Thời điểm | Đồ uống | Lý do |
|---|---|---|
| Sau bữa sáng | Một ly cà phê phin | Uống sau ăn dễ chịu hơn lúc đói với người dạ dày nhạy cảm |
| Giữa buổi sáng | Nước lọc | Cà phê không thay được nước uống |
| Sau bữa trưa | Ly cà phê thứ hai nếu cần, hoặc trà sâm thay thế | Đây là lúc nhiều người muốn giảm cà phê |
| Giữa buổi chiều | Trà lát sâm hoặc nước sâm mát | Không caffeine, không ảnh hưởng giấc ngủ tối |
| Buổi tối | Trà sâm loãng, trà hoa sâm, hoặc nước lọc | Tránh caffeine trong khoảng 6 giờ trước khi ngủ |
| Trước khi ngủ một giờ | Không uống nhiều nước | Tránh dậy đêm đi tiểu |
Mốc "khoảng 6 giờ trước khi ngủ" đến từ các nghiên cứu về giấc ngủ cho thấy caffeine uống trong khoảng ấy vẫn có thể làm giấc ngủ ngắn và nông hơn; người nhạy cảm cần dừng sớm hơn nữa.
Pha thử ly cà phê có cốt sâm
Cà phê pha cùng sâm không phải món truyền thống phổ biến, nhưng là một thử nghiệm thú vị cho người thích cả hai. Cốt sâm làm ly cà phê mượt hơn, bớt gắt. Cách làm cho một ly:
- Nấu cốt sâm trước. 8 g lát sâm với 300 ml nước, đun nhỏ lửa còn khoảng 200 ml, để nguội, cất ngăn mát. Lượng này đủ cho bốn năm ly.
- Pha phin như bình thường. Khoảng 20 g bột cà phê, nén nhẹ, rót ít nước sôi ủ 30 giây rồi rót tiếp chừng 50–60 ml.
- Thêm cốt sâm. Khi phin chảy xong, thêm 30–40 ml cốt sâm vào ly, khuấy đều. Uống nóng hoặc rót vào ly đá.
- Thêm sữa nếu thích. Sữa đặc hoặc sữa tươi tuỳ khẩu vị. Cốt sâm đã có vị ngọt nhẹ, nên giảm bớt sữa đặc so với thường lệ.
- Nếm và chỉnh. Ít cốt sâm thì gần như không nhận ra; nhiều quá ly cà phê nhạt và hơi nhớt. Khoảng 30 ml cho một phin là điểm bắt đầu.
Ly cà phê sâm vẫn có nguyên lượng caffeine của phin cà phê; thêm sâm không làm giảm caffeine, chỉ đổi vị và kết cấu. Đây là ly cà phê, không phải ly trà sâm.
Những hiểu lầm hay gặp
Uống sâm sau cà phê để "giải" cà phê. Không có bằng chứng sâm Bố Chính làm giảm tác dụng hay đào thải caffeine nhanh hơn. Caffeine được gan chuyển hoá theo nhịp riêng của mỗi người. Người uống quá nhiều cà phê thấy bồn chồn, tim đập nhanh thì nghỉ uống, uống nước lọc, nghỉ ngơi; triệu chứng nặng thì đi khám.
Cà phê làm mất nước nên phải uống sâm bù. Caffeine có tác dụng lợi tiểu nhẹ, nhưng với người quen uống cà phê, lượng nước trong ly cà phê gần như bù được phần đó. Nước uống chính trong ngày vẫn là nước lọc; nước sâm là đồ uống thêm.
Sâm làm tỉnh táo như cà phê. Sâm Bố Chính không chứa caffeine, không có cơ sở để nói nó làm tỉnh như cà phê. Cảm giác dễ chịu sau ly trà ấm là có thật, nhưng đó không phải tác dụng kích thích.
Uống sâm và cà phê cùng lúc thì "nóng" người. Đây là cách nói theo quan niệm dân gian về tính nóng lạnh của đồ ăn uống, không phải điều đã được nghiên cứu kiểm chứng. Nếu cơ thể thấy khó chịu khi uống hai thứ gần nhau, tách thời điểm ra là đủ.
Cà phê pha sâm thì uống buổi tối được. Không. Ly cà phê sâm vẫn chứa caffeine như ly cà phê thường. Buổi tối chọn trà sâm không có cà phê.
Nước lọc vẫn là nền của một ngày nhiều đồ uống
Một ngày có cà phê buổi sáng, trà sâm buổi chiều, nước sâm mát lúc nóng, người ta dễ quên uống nước lọc vì thấy mình đã uống khá nhiều. Nhưng cà phê có caffeine, nước sâm mát thường có đường, trà táo đỏ long nhãn có đường tự nhiên; chỉ nước lọc là không mang thêm thứ gì. Nước lọc nên là phần lớn lượng nước uống trong ngày, các đồ uống khác là phần thêm.
Với người làm vườn cà phê, vườn sâm ngoài nắng hay khách đi bộ, đạp xe quanh hồ, mất nước qua mồ hôi nhiều, nên có sẵn một bình nước lọc bên cạnh. Thấy khát, nước tiểu sẫm màu, đau đầu nhẹ khi ở ngoài nắng là dấu hiệu nên uống thêm nước và nghỉ ở chỗ mát, đừng bù bằng thêm một ly cà phê.
Một cách dễ nhớ là mỗi ly cà phê đi kèm một ly nước lọc, và bình trà sâm buổi chiều không thay cho bình nước lọc trên bàn làm việc. Người lớn tuổi thường ít thấy khát, nên con cháu có thể nhắc hoặc rót sẵn nước để ông bà uống dần trong ngày.
Ai nên giảm cà phê, và sâm có vai trò gì ở đây
Phụ nữ mang thai thường được khuyên giữ caffeine dưới khoảng 200 mg mỗi ngày, theo Hiệp hội Sản phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG) và Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu (EFSA); với ly phin robusta đậm, một ly có thể đã gần hoặc vượt mức đó. Phụ nữ cho con bú cũng được khuyên hạn chế vì caffeine đi vào sữa mẹ. Đây là nhóm có thể dùng trà sâm thay một phần cà phê, nhưng phần sâm cũng nên hỏi bác sĩ sản khoa nếu muốn uống đều.
Người có rối loạn nhịp tim, tăng huyết áp chưa kiểm soát, trào ngược dạ dày, lo âu, mất ngủ thường được bác sĩ khuyên giảm caffeine. Trẻ em và thanh thiếu niên không nên dùng cà phê như đồ uống hằng ngày. Người đang dùng một số thuốc, như một số thuốc kháng sinh nhóm quinolon hoặc thuốc điều trị bệnh tuyến giáp, có thể cần lưu ý giờ uống cà phê; hỏi dược sĩ khi được kê thuốc mới.
Với những người này, ly trà sâm buổi chiều là một lựa chọn thay thế dễ chịu cho thói quen cầm ly nước nóng, chứ không phải "thuốc" bù lại cà phê. Vẫn áp dụng các lưu ý chung với sâm: người có bệnh nền, đang dùng thuốc dài ngày thì hỏi bác sĩ trước khi uống đều.
Ghé Tà Đùng: uống cà phê vùng hồ và trà sâm cho phải
Khách lên vùng hồ Tà Đùng thường muốn thử cà phê tại chỗ và mua sâm mang về. Một ngày ở vùng cao, sáng sớm sương lạnh, nhiều người uống liền hai ba ly cà phê đậm vì trời lạnh và vì cảnh đẹp ngồi lâu. Nếu không quen robusta đậm, nên gọi ly nhỏ, pha loãng hơn hoặc thêm sữa, và uống nước lọc xen kẽ; say cà phê với tim đập nhanh, tay run, buồn nôn trên đường đèo không dễ chịu chút nào.
Buổi chiều, một ấm trà sâm hay ly nước sâm mát hợp với những lúc ngồi nhìn hồ mà không làm khó ngủ ở chỗ nghỉ đêm. Nơi bán đồ uống ở vùng hồ có thể có trà sâm pha sẵn; khi uống, có thể hỏi người pha dùng lát sâm hay bột, có thêm đường không, để biết mình đang uống gì.
Khi mua cà phê và sâm mang về, hai thứ nên cất riêng: cà phê bột hay hạt có mùi mạnh, dễ ám sang lát sâm vốn có mùi rất nhẹ. Cách cất sâm và chọn mua sâm ở vùng hồ nằm ở các danh mục bảo quản và chọn mua của trang này.
Câu hỏi thường gặp
Trà sâm có làm mất tác dụng tỉnh táo của cà phê không?
Không có bằng chứng như vậy. Sâm Bố Chính không chứa chất đối kháng với caffeine đã được biết tới. Nếu uống trà sâm sau cà phê mà thấy bớt tỉnh, nhiều khả năng là do thời gian trôi qua và tác dụng của caffeine giảm dần, hoặc do cơ thể mệt, chứ không phải do sâm.
Có thể pha bột sâm thẳng vào ly cà phê không?
Có thể, nhưng bột sâm không tan hoàn toàn, ly cà phê sẽ có cặn và hơi lợn cợn. Nếu muốn thử, hoà nửa thìa cà phê bột với ít nước ấm thành hỗn hợp sệt rồi mới khuấy vào ly. Cốt sâm nấu sẵn cho kết quả mượt hơn.
Một ly cà phê phin robusta có bao nhiêu caffeine?
Không có con số cố định vì phụ thuộc lượng bột, độ mịn, cách chiết và loại hạt. Robusta có hàm lượng caffeine cao hơn arabica, và ly phin Việt thường dùng nhiều bột. Người cần kiểm soát caffeine nên coi một ly phin đậm là một phần đáng kể của mức giới hạn trong ngày.
Cà phê decaf pha cốt sâm có uống buổi tối được không?
Cà phê đã khử caffeine vẫn còn một lượng caffeine nhỏ nhưng thấp hơn rất nhiều so với cà phê thường, phần lớn người uống buổi tối không bị ảnh hưởng. Pha cùng cốt sâm như công thức trong bài là một cách thưởng thức buổi tối cho người thích vị cà phê.
Người đang uống thuốc huyết áp có uống được cả cà phê và trà sâm không?
Cần hỏi bác sĩ điều trị. Caffeine có thể làm huyết áp tăng tạm thời ở một số người, và bác sĩ sẽ cho biết mức cà phê phù hợp. Với trà sâm, dữ liệu về tương tác còn ít; mang gói sâm đi khám để bác sĩ, dược sĩ xem cụ thể.
Cà phê và sâm mua ở Tà Đùng để chung một túi quà được không?
Được nếu mỗi thứ đóng gói kín riêng. Cà phê có mùi mạnh, dễ ám sang sâm khi để chung lâu ngày trong một túi hở. Khi về nhà, cất cà phê và sâm ở hai hũ kín riêng, sâm để nơi khô mát, tránh xa bếp và các gia vị nặng mùi.